Πώς φτιάχνω αυτοσχέδιο σχοινί από τη φύση;

Χρησιμοποιώ φλοιό από νεαρό φλαμούρι ή ιτιά. Τον μουλιάζω, τον κόβω σε λωρίδες και πλέκω δύο λωρίδες μαζί (reverse wrap). Το αποτέλεσμα είναι ένα ανθεκτικό, φυσικό σχοινί.

Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για επιβίωση στην Ελλάδα το καλοκαίρι;

Η εξεύρεση νερού και η προστασία από τη θερμοπληξία. Οι υψηλές θερμοκρασίες και η ηλιοφάνεια απαιτούν συνεχή ενυδάτωση και αναζήτηση σκιάς.

Δεξιότητες bushcraft και επιβίωσης προσαρμοσμένες στην ελληνική φύση - Do-it.gr: Αυτάρκεια, DIY Κατασκευές & Επιβίωση

Intro:

Η ελληνική φύση προσφέρει ένα μοναδικό και απαιτητικό πεδίο για την ανάπτυξη δεξιοτήτων bushcraft και επιβίωσης, καθώς συνδυάζει ορεινούς όγκους, μεσογειακά δάση, φαράγγια και εκτεταμένες νησιωτικές περιοχές. Από τον Όλυμπος έως τον Ταΰγετος και από τα πυκνά δάση της Πίνδος μέχρι το άνυδρο τοπίο των Κυκλάδων, κάθε περιβάλλον απαιτεί προσαρμοσμένες τεχνικές επιβίωσης.

Στο μεσογειακό κλίμα της Ελλάδας, η διαχείριση νερού, η προστασία από την ηλιακή ακτινοβολία και η σωστή επιλογή καταφυγίου αποτελούν κρίσιμους παράγοντες επιβίωσης. Οι δεξιότητες bushcraft στην Ελλάδα δεν βασίζονται μόνο στη θεωρία αλλά στη βαθιά κατανόηση του τοπικού οικοσυστήματος, της βλάστησης και των εποχικών κινδύνων. Σε αυτόν τον οδηγό θα αναλύσουμε πρακτικές τεχνικές, στρατηγικές ασφάλειας και σύγχρονες μεθόδους survival, πλήρως προσαρμοσμένες στην ελληνική φύση, την αξιοπιστία και τη βιώσιμη υπαίθρια δραστηριότητα.

Table of Contents

Εισαγωγή: Η Επιστροφή στη Φύση μέσω της Τέχνης του Δάσους

Η Πρόσκληση της Άγριας Ελλάδας

Στέκομαι στην κορυφογραμμή της Γκιώνας και κοιτάζω τη θέα που απλώνεται μπροστά μου. Αριστερά μου, ο Παρνασσός υψώνεται επιβλητικός. Δεξιά μου, τα βουνά της Ρούμελης χάνονται στον ορίζοντα. Από κάτω μου, ελατοδάση και φαράγγια δημιουργούν έναν λαβύρινθο από πράσινο και γκρίζο. Αυτή είναι η Ελλάδα που λίγοι γνωρίζουν. Αυτή είναι η Ελλάδα που σε προσκαλεί να τη ζήσεις όχι ως τουρίστας, αλλά ως μέρος της.

Η ελληνική φύση δεν μοιάζει με καμία άλλη. Δεν έχουμε τα απέραντα δάση της Σιβηρίας ούτε τις ζούγκλες του Αμαζονίου. Έχουμε κάτι μοναδικό: μια μεσογειακή ποικιλότητα που συνδυάζει βουνό και θάλασσα, ηπειρωτικό κλίμα και νησιωτική αύρα, πυκνή βλάστηση και γυμνούς βράχους. Συνδυάζουμε την κληρονομιά των αρχαίων που περπάτησαν αυτά τα μονοπάτια χιλιάδες χρόνια πριν με τη σύγχρονη ανάγκη για σύνδεση με το φυσικό περιβάλλον.

Εσείς μπαίνετε στην ελληνική φύση και μετατρέπετε την πρόκληση σε ευκαιρία. Δεν επιβιώνετε απλώς – διαβιώνετε αρμονικά. Το bushcraft στην Ελλάδα σημαίνει να χρησιμοποιείτε πεύκα της Πίνδου για μόνωση, άγρια χόρτα για διατροφή, βράχους των Κυκλάδων για καταφύγιο και πηγές του Ολύμπου για νερό. Οι δεξιότητες αυτές προσαρμόζονται στο μεσογειακό κλίμα με καύσωνες, πυρκαγιές, χειμώνες στα βουνά και νησιωτική ξηρασία. Μαθαίνετε να διαβάζετε το έδαφος, να προβλέπετε τον καιρό και να σέβεστε το περιβάλλον. Χιλιάδες Έλληνες – από μέλη του Hellenic Survival School μέχρι solo bushcrafter όπως ο Bushcraft GR – εξασκούνται ήδη σε αυτές τις τεχνικές και μετατρέπουν κάθε εξόρμηση σε μάθημα αυτοδυναμίας.

Τι Σημαίνει Πραγματικά το Bushcraft

Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή: το bushcraft δεν έχει καμία σχέση με την εικόνα του απομονωμένου survivalist που ετοιμάζεται για την αποκάλυψη. Δεν αφορά τον φόβο για το μέλλον ούτε την παρανοϊκή προετοιμασία για θεωρητικές καταστροφές.

Το bushcraft, όπως το ζω και το διδάσκω, είναι η τέχνη της σύνδεσης. Συνδέομαι με το περιβάλλον μέσω της γνώσης. Κατανοώ τα φυτά και τα ζώα. Μαθαίνω να διαβάζω το τοπίο σαν βιβλίο. Αναπτύσσω δεξιότητες που οι πρόγονοί μας θεωρούσαν αυτονόητες: πώς ανάβω φωτιά χωρίς σπίρτα, πώς χτίζω καταφύγιο από τα υλικά που βρίσκω γύρω μου, πώς βρίσκω νερό εκεί που άλλοι βλέπουν μόνο ξερή γη.

Δεν προσπαθώ να “επιβιώσω” στη φύση σαν να είμαι εχθρός της. Προσπαθώ να “ζήσω” μαζί της, να γίνω κομμάτι της. Όταν πετυχαίνω αυτό τον στόχο, η φύση μού προσφέρει όλα όσα χρειάζομαι.

Γιατί Η Ελλάδα Απαιτεί Δική της Προσέγγιση

Εδώ έρχεται το κρίσιμο σημείο. Διαβάζω βιβλία για bushcraft και βλέπω τεχνικές που αφορούν τα δάση του Μέιν, τη ζούγκλα της Κόστα Ρίκα ή την τούνδρα της Σκανδιναβίας. Αυτές οι τεχνικές δεν μεταφέρονται αυτούσιες στην Ελλάδα. Και αν προσπαθήσω να τις εφαρμόσω χωρίς προσαρμογή, κινδυνεύω να αποτύχω παταγωδώς.

Γιατί; Επειδή η Ελλάδα έχει τα δικά της δεδομένα:

Πρώτον, το κλίμα. Δεν έχω να αντιμετωπίσω μόνο το κρύο του χειμώνα. Έχω να αντιμετωπίσω τον καύσωνα του Ιουλίου, όταν η θερμοκρασία σκαρφαλώνει στους 40 βαθμούς και η σκιά γίνεται πολυτιμότερη από τη φωτιά. Έχω να αντιμετωπίσω τις ξαφνικές καταιγίδες που μετατρέπουν ένα ρυάκι σε ορμητικό ποτάμι μέσα σε λίγα λεπτά. Έχω να αντιμετωπίσω την υγρασία της θάλασσας και την ξηρασία της πεδιάδας.

Δεύτερον, τη βλάστηση. Το ελληνικό δάσος δεν είναι το ομοιόμορφο πευκοδάσος της Σκανδιναβίας. Εδώ έχω πουρνάρια με σκληρά ξύλα που αψηφούν το τσεκούρι μου. Έχω φρύγανα που καίγονται σαν πυρίτιδα. Έχω κουμαριές που προσφέρουν καρπό αλλά και ίσκιο. Έχω βελανιδιές που θυμίζουν την αρχαία τέχνη της επεξεργασίας του βελανιδιού για τροφή.

Τρίτον, την ιστορία. Περπατώ σε μονοπάτια που χάραξαν οι αρχαίοι πρόγονοί μου. Συναντώ εγκαταλελειμμένα μοναστήρια που μαρτυρούν αιώνες μοναχικής ζωής. Βλέπω λιθόσωρους που σημάδευαν δρόμους χιλιετηρίδων. Η γνώση των αρχαίων Ελλήνων για τα φυτά, όπως την κατέγραψε ο Θεόφραστος, παραμένει επίκαιρη και χρήσιμη.

Τι Θα Ανακαλύψεις σε Αυτό το Άρθρο

Σε αυτό το άρθρο, δεν θα σου δώσω μεταφρασμένες οδηγίες από αμερικάνικα εγχειρίδια. Θα μοιραστώ μαζί σου τεχνικές που δοκίμασα, έμαθα και προσάρμοσα στα ελληνικά βουνά, στις ελληνικές παραλίες, στα ελληνικά δάση.

Θα μάθεις:

Πώς επιλέγω το σωστό σημείο για καταφύγιο, λαμβάνοντας υπόψη τον ελληνικό ήλιο και τον ελληνικό αέρα
Πώς εντοπίζω νερό ακόμα και σε νησιά που φαίνονται ξερά
Ποια φυτά τρώγονται και ποια με σκοτώνουν
Πώς ανάβω φωτιά με υλικά που βρίσκω εδώ, όχι με εισαγόμενα προσάναμματα
Πώς προστατεύομαι από τα φίδια, τα τσιμπούρια και τις οχιές που συναντώ μόνο εδώ
Πώς διαβάζω το ελληνικό τοπίο και προσανατολίζομαι χωρίς GPS

Η Φιλοσοφία Πίσω από Κάθε Δεξιότητα

Υπάρχει μια βαθύτερη διάσταση σε όλα αυτά. Όταν μαθαίνω να ανάβω φωτιά με τριβή, δεν μαθαίνω απλώς μια τεχνική. Μαθαίνω υπομονή. Όταν χτίζω καταφύγιο από κλαδιά και φύλλα, δεν μαθαίνω απλώς κατασκευή. Μαθαίνω να παρατηρώ. Όταν αναγνωρίζω βρώσιμα χόρτα, δεν μαθαίνω απλώς βοτανική. Μαθαίνω να συνδέομαι.

Το bushcraft στην Ελλάδα γίνεται ένα ταξίδι αυτογνωσίας. Απομακρύνομαι από τον θόρυβο της πόλης. Αφήνω πίσω τις οθόνες και τις ειδοποιήσεις. Μπαίνω σε έναν κόσμο όπου η επιτυχία μου εξαρτάται από την ικανότητά μου να παρατηρώ, να σκέφτομαι, να προσαρμόζομαι.

Ο Σεβασμός ως Θεμέλιο

Πριν προχωρήσω σε οποιαδήποτε τεχνική, θέτω μια θεμελιώδη αρχή: σέβομαι το περιβάλλον. Η ελληνική φύση είναι εύθραυστη. Τα δάση μας καίγονται κάθε καλοκαίρι. Η πανίδα μας απειλείται. Δεν έχω δικαίωμα να καταστρέφω ό,τι ήρθα να απολαύσω.

Γι’ αυτό:

Χρησιμοποιώ νεκρή ξυλεία, δεν κόβω ζωντανά δέντρα
Σβήνω τη φωτιά μου σχολαστικά
Μαζεύω ό,τι σκουπίδι βρω, ακόμα και αν δεν είναι δικό μου
Απομακρύνομαι από ευαίσθητες περιοχές την περίοδο της φωλιάς
Δεν ενοχλώ τα ζώα

Αυτή η ηθική δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση. Αν θέλω να συνεχίσω να απολαμβάνω αυτούς τους χώρους, οφείλω να τους προστατεύω.

Η Πρόκληση Σε Περιμένει

Τώρα, έρχεται η ώρα να προχωρήσουμε μαζί. Σε κάθε κεφάλαιο που ακολουθεί, θα βρεις συγκεκριμένες, δοκιμασμένες τεχνικές. Θα μάθεις όχι μόνο το “τι” αλλά και το “γιατί”. Θα κατανοήσεις όχι μόνο την τεχνική αλλά και τη λογική πίσω από αυτήν.

Και όταν τελειώσεις την ανάγνωση, μην μείνεις μπροστά σε μια οθόνη. Πάρε τον εξοπλισμό σου. Διάλεξε ένα κοντινό βουνό, μια παραλία, ένα δάσος. Βγες έξω. Δοκίμασε. Κάνε λάθη. Μάθε. Η ελληνική φύση σε περιμένει να την ανακαλύψεις, όχι ως επισκέπτης, αλλά ως μέρος της.

Ας ξεκινήσουμε αυτό το ταξίδι.

Η Προσωπική Μου Διαδρομή

Επιτρέψτε μου να μοιραστώ λίγα λόγια για το πώς έφτασα εδώ. Δεν γεννήθηκα γνωρίζοντας αυτά τα πράγματα. Ξεκίνησα όπως όλοι: με λάθος εξοπλισμό, λάθος τεχνικές, λάθος αντιλήψεις.

Θυμάμαι την πρώτη φορά που προσπάθησα να ανάψω φωτιά με πυρόλιθο. Βράδυ, χειμώνας, στην Πίνδο. Είχα διαβάσει για τη διαδικασία, αλλά στην πράξη, τα χέρια μου δεν υπάκουαν. Ο αέρας έσβηνε τους σπινθήρες. Η υπομονή μου εξαντλούνταν. Τελικά, μετά από δύο ώρες, μια μικρή φλόγα άναψε. Εκείνη τη στιγμή, δεν ένιωθα απλώς χαρά. Ένιωθα μια σύνδεση με κάθε άνθρωπο που είχε ανάψει φωτιά με τα χέρια του για χιλιάδες χρόνια.

Άλλη φορά, σε ένα νησί των Κυκλάδων, βρέθηκα χωρίς νερό. Είχα υποτιμήσει τον ήλιο και την απόσταση. Έπρεπε να βρω λύση. Παρατήρησα μια ρωγμή σε έναν βράχο από όπου ανέβαινε υγρασία. Έσκαψα, και μετά από ώρες, μάζεψα μισό λίτρο νερό. Δεν ήταν αρκετό, αλλά ήταν μάθημα. Από τότε, ποτέ δεν υποτιμώ τη μεσογειακή ξηρασία.

Αυτά τα λάθη με έμαθαν. Και τώρα, σε αυτό το άρθρο, σου μεταφέρω όχι θεωρίες από βιβλία, αλλά βιωμένη εμπειρία από τα ελληνικά βουνά.

Η Δομή της Γνώσης

Καθώς προχωράμε, θα δεις ότι το άρθρο οργανώνεται σε θεματικές ενότητες. Κάθε ενότητα χτίζει πάνω στην προηγούμενη. Ξεκινάμε από τα βασικά εργαλεία, προχωράμε στο καταφύγιο, μετά στο νερό, στη φωτιά, στην τροφή, στα εργαλεία, στην πλοήγηση, στην υγεία, και τέλος στην ψυχολογία.

Μην βιαστείς. Διάβασε με την ησυχία σου. Κράτα σημειώσεις. Και πάνω απ’ όλα, όταν βγεις στη φύση, δοκίμασε μία τεχνική κάθε φορά. Η εξάσκηση είναι το παν.

Η Ελλάδα είναι εδώ, με όλη της την ομορφιά και τις προκλήσεις. Αρκεί να είμαστε έτοιμοι να την αγκαλιάσουμε.

⚖️

🛡️

Είσαι Νόμιμος;

Διάβασε τον Νομικό Οδηγό Prepping στην Ελλάδα.

ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ ΝΟΜΟ →

Κεφάλαιο 1: Η Φιλοσοφία των 5 Κ στην Ελληνική Πραγματικότητα

Η Αφετηρία Κάθε Περιπέτειας

Πριν ακόμα δέσω το σακίδιό μου, πριν επιλέξω προορισμό, πριν ανέβω στο βουνό, κάνω μια νοερή λίστα. Δεν σκέφτομαι ονόματα εμπορικών σημάτων ή μάρκες εξοπλισμού. Σκέφτομαι πέντε θεμελιώδεις κατηγορίες: Κοπτικά εργαλεία, Κάλυψη, Καύση, Κουτιά, Κορδόνια. Αυτά τα πέντε στοιχεία αποτελούν τη ραχοκοκαλιά κάθε εξόρμησης, είτε σχεδιάζω ένα απόγευμα στο δάσος είτε προετοιμάζομαι για πολυήμερη διαβίωση στην άγρια φύση.

Ο Dave Canterbury, στο βιβλίο του “Bushcraft 101”, καθιέρωσε αυτή την ταξινόμηση. Και τον ευχαριστώ γι’ αυτό, γιατί μου έδωσε ένα πλαίσιο. Αλλά όπως λέω πάντα: η θεωρία είναι χρήσιμη, η προσαρμογή είναι απαραίτητη. Έτσι, παίρνω αυτά τα πέντε Κ και τα φιλτράρω μέσα από την ελληνική πραγματικότητα. Αλλάζουν; Προσαρμόζονται; Άλλοτε ναι, άλλοτε όχι. Ας δούμε πώς.

1.1 Κοπτικά Εργαλεία – Η Προέκταση του Χεριού μου

Η Σχέση μου με τη Λεπίδα

Κοιτάζω τα χέρια μου. Είναι τα εργαλεία που μου έδωσε η φύση. Αλλά για να κόψω ξύλο, να σκαλίσω ένα μπαστούνι, να καθαρίσω ένα ψάρι, χρειάζομαι κάτι παραπάνω. Χρειάζομαι μια λεπίδα. Το μαχαίρι μου δεν είναι απλό εργαλείο. Είναι προέκταση του χεριού μου. Το νιώθω στην παλάμη μου, ξέρω το βάρος του, ξέρω πώς γυρίζει.

Στην Ελλάδα, η επιλογή του κατάλληλου κοπτικού εργαλείου με έχει ταλαιπωρήσει πολύ. Ξεκίνησα με ένα ελαφρύ μαχαίρι, ιδανικό για κάμπινγκ, αλλά όταν το πήγα στο πουρνάρι, λύγισε. Δοκίμασα βαριά τσεκούρια, αλλά στην πλαγιά του βουνού, το βάρος με κούραζε. Χρειάστηκα χρόνια για να καταλήξω σε αυτό που πραγματικά ταιριάζει στα ελληνικά δεδομένα.

Το Μαχαίρι που Δεν Προδίδει

Σήμερα, διαλέγω το μαχαίρι μου με συγκεκριμένα κριτήρια. Πρώτο και κύριο: σταθερή λεπίδα. Δεν εμπιστεύομαι τα πτυσσόμενα για βαριά δουλειά. Η λεπίδα μου έχει μήκος 10-12 εκατοστά, ούτε πολύ μικρή για λεπτομέρειες ούτε πολύ μεγάλη για να χάνω τον έλεγχο. Το ατσάλι είναι ανθρακούχο, όχι ανοξείδωτο. Γιατί; Γιατί το ανθρακούχο ατσάλι ακονίζεται εύκολα στο πεδίο, βγάζει σπινθήρες όταν το χτυπώ στον πυριτόλιθο, και μου δίνει την αίσθηση της παράδοσης.

Στο ελληνικό δάσος, αντιμετωπίζω ποικιλία υλικών. Κόβω μαλακό έλατο, αλλά και σκληρό πουρνάρι. Σκαλίζω φλαμούρι για κατασκευές, αλλά και πεύκο για προσάναμμα. Το μαχαίρι μου πρέπει να τα διαχειρίζεται όλα. Και το κάνει.

Το Τσεκούρι – Ο Βασιλιάς του Ξύλου

Για χρόνια, θεωρούσα το τσεκούρι περιττό βάρος. Λάθος μου. Όταν χρειάστηκε να κόψω χοντρά ξύλα για ολονύχτια φωτιά, το μαχαίρι δεν έφτανε. Το πριόνι βοηθούσε, αλλά ήθελα να σχίσω τα ξύλα, όχι απλά να τα κόψω. Τότε ανακάλυψα την αξία του τσεκουριού.

Για τα ελληνικά δεδομένα, διάλεξα ένα τσεκούρι με βάρος 800 γραμμαρίων έως 1,2 κιλά. Ούτε πολύ βαρύ για να με κουράζει, ούτε πολύ ελαφρύ για να μην κόβει. Η λαβή του είναι από ξύλο, όχι πλαστικό. Το ξύλο απορροφά τους κραδασμούς, με προστατεύει στις διαρκείς χρήσεις.

Σε ορεινά δάση με έλατα, το τσεκούρι γίνεται ο καλύτερός μου φίλος. Σε δύο ώρες, μαζεύω ξύλα για όλη τη νύχτα. Σε περιοχές με πυκνή μακκία βλάστηση, το χρησιμοποιώ για να ανοίξω δρόμο, να καθαρίσω το σημείο για καταφύγιο.

Το Πριόνι Τσέπης – Η Λεπτή Δουλειά

Υπάρχει μια κατηγορία κοπής που ούτε το μαχαίρι ούτε το τσεκούρι μπορούν να κάνουν αποτελεσματικά: η καθαρή, ακριβής κοπή. Εδώ μπαίνει το πριόνι τσέπης.

Το δικό μου είναι πτυσσόμενο, χωράει στην τσέπη, ζυγίζει ελάχιστα. Όταν χρειάζεται να κόψω μια σειρά από ίσα ξύλα για καταφύγιο, το πριόνι κάνει τη δουλειά γρήγορα και καθαρά. Το χρησιμοποιώ επίσης για να κόψω κλαδιά σε δύσβατα σημεία όπου το τσεκούρι δεν χωράει.

Στην Ελλάδα, τα πεύκα έχουν συχνά χοντρά κλαδιά που θέλουν ακριβή κοπή. Το πριόνι με σώζει.

Η Συντήρηση – Το Μυστικό της Μακροζωίας

Ένα κοφτερό εργαλείο είναι ασφαλές εργαλείο. Το επαναλαμβάνω συνεχώς. Το ακονίζω τακτικά, το λαδώνω για να μην σκουριάζει (ειδικά αν το ατσάλι είναι ανθρακούχο), το ελέγχω για φθορές.

Στην Ελλάδα, η υγρασία της θάλασσας ή το αλάτι της παραλίας μπορούν να καταστρέψουν μια λεπίδα σε λίγες ώρες. Γι’ αυτό, μετά από κάθε χρήση κοντά σε θάλασσα, ξεπλένω, στεγνώνω, λαδώνω. Δεν αμελώ.

1.2 Κάλυψη – Η Ασπίδα μου απέναντι στα Στοιχεία

Η Παρανόηση του Καταφυγίου

Πολλοί νομίζουν ότι “κάλυψη” σημαίνει σκηνή ή υπνόσακος. Κάνουν λάθος. Η κάλυψη είναι οτιδήποτε με προστατεύει από το περιβάλλον. Από τον ήλιο, από τη βροχή, από τον άνεμο, από το κρύο, από τη ζέστη.

Στην Ελλάδα, αυτή η έννοια παίρνει διαστάσεις που δεν συναντάς στη Βόρεια Ευρώπη. Εκεί, η κάλυψη σημαίνει κυρίως προστασία από το κρύο. Εδώ, σημαίνει και προστασία από τον ήλιο. Και ηλίαση, φίλε μου, σκοτώνει εξίσου αποτελεσματικά με την υποθερμία.

Ο Μουσαμάς – Το Ευέλικτο Εργαλείο

Στα χρόνια της εξάσκησης, δοκίμασα πολλά. Σκηνές, αντίσκηνα, βίβι. Κατέληξα στον μουσαμά. Γιατί; Γιατί τον προσαρμόζω σε κάθε περίσταση.

Το καλοκαίρι, στην παραλία, τον στήνω ως τέντα. Τον ανοίγω σε σχήμα L, τον δένω σε δύο βράχους ή πασσάλους, και δημιουργώ σκιά. Η μία πλευρά μένει ανοιχτή προς τη θάλασσα για να πιάνω το αεράκι. Δεν ιδρώνω, δεν καίγομαι.

Το χειμώνα, στο βουνό, τον στήνω χαμηλά. Φτιάχνω ένα κλειστό καταφύγιο τύπου “A-frame”. Δένω μια κορυφογραμμή ανάμεσα σε δύο δέντρα, ρίχνω τον μουσαμά από πάνω, ασφαλίζω τις άκρες στο έδαφος. Μέσα, ανάβω μια μικρή φωτιά μπροστά από την είσοδο. Η θερμότητα αντανακλάται, η βροχή δεν με αγγίζει.

Τα Φυσικά Καταφύγια

Δεν έχω πάντα μαζί μου μουσαμά. Μερικές φορές, δοκιμάζω τον εαυτό μου: βγαίνω μόνο με μαχαίρι και νερό. Τότε, η φύση γίνεται το κατάλυμά μου.

Ψάχνω για βραχοσκεπές. Η Ελλάδα είναι γεμάτη. Σε κάθε βουνό, σε κάθε χαράδρα, βρίσκω κοιλότητες που με προστατεύουν. Μπαίνω, ελέγχω για φίδια, καθαρίζω, και αν χρειαστεί, κλείνω την είσοδο με πέτρες για να εμποδίσω τον αέρα.

Όταν δεν βρίσκω βραχοσκεπή, χτίζω. Μαζεύω ξερά κλαδιά, τα ακουμπώ σε ένα δέντρο ή σε έναν βράχο, και δημιουργώ έναν τοίχο. Από πάνω, ρίχνω φτέρες ή κλαδιά πεύκου. Οι φτέρες, όταν τις στρώνω πυκνά, γίνονται αδιαπέραστες από τη βροχή. Τις δοκίμασα σε καταιγίδα στην Εύβοια. Βγήκα στεγνός.

Το Υπόστρωμα – Η Αόρατη Προστασία

Το κρύο δεν έρχεται από τον αέρα. Το κρύο έρχεται από το έδαφος. Το έμαθα με τον δύσκολο τρόπο. Την πρώτη φορά που κοιμήθηκα σε ορεινό καταφύγιο, ξύπνησα με πόνους. Είχα στρώσει λίγα κλαδιά και νόμιζα ότι αρκούσαν. Λάθος.

Σήμερα, αφιερώνω χρόνο στο υπόστρωμα. Μαζεύω ξερά φύλλα, πευκοβελόνες, χόρτα. Τα στοιβάζω σε ύψος τουλάχιστον 30 εκατοστών. Πάνω τους, στρώνω το αδιάβροχο μου ή ένα κομμάτι πλαστικό. Όταν ξαπλώνω, νιώθω τη διαφορά. Η ζέστη του σώματός μου δεν χάνεται στο χώμα. Μένει εκεί, γύρω μου.

1.3 Καύση – Η Φλόγα που Μεταμορφώνει

Η Φωτιά ως Σύμμαχος

Ανάβω φωτιά και ο κόσμος αλλάζει. Το σκοτάδι υποχωρεί. Το κρύο φεύγει. Το νερό βράζει. Το φαγητό μαγειρεύεται. Τα άγρια ζώα μένουν μακριά. Η φωτιά είναι η μεγαλύτερη ανακάλυψη της ανθρωπότητας, και όταν την ανάβω με τα χέρια μου, νιώθω αυτή τη σύνδεση με τους προγόνους μου.

Στην Ελλάδα, η φωτιά θέλει σεβασμό. Το καλοκαίρι, τα δάση γίνονται πυριτιδαποθήκες. Μια απροσεξία, και καταστρέφω ό,τι αγαπώ. Γι’ αυτό, ανάβω φωτιά μόνο όταν είμαι σίγουρος, μόνο σε ασφαλές σημείο, μόνο όταν έχω νερό δίπλα μου.

Ο Πυρόλιθος – Ο Αχώριστος Φίλος

Ο αναπτήρας είναι εύκολος. Τον χρησιμοποιώ, δεν το κρύβω. Αλλά πάντα, πάντα, έχω μαζί μου πυρόλιθο. Γιατί; Γιατί δεν βρέχεται, δεν τελειώνει το υγρό του, δεν χάνει τη δύναμή του.

Ο πυρόλιθος μου είναι μια ράβδος από ferrocerium, ένα κράμα μετάλλων που βγάζει σπινθήρες 3000 βαθμών Κελσίου. Τον χτυπάω με το ατσάλι του μαχαιριού μου, και οι σπινθήρες πετάγονται σαν μικροί ήλιοι.

Στην Ελλάδα, το προσάναμμα το βρίσκω παντού. Ξερά χόρτα, πευκοβελόνες, ο φλοιός της σημύδας (αν έχω την τύχη να βρω), το χνούδι από τα κάτω φύλλα των φρυγάνων. Μαζεύω, το τρίβω, το κάνω αφράτο. Ρίχνω σπινθήρες. Αν δεν πιάσει, ξαναπροσπαθώ. Αν πιάσει, φυσάω απαλά. Η φλόγα μεγαλώνει. Η ζωή επιστρέφει.

Η Τεχνική του Τόξου

Υπάρχει κάτι πιο πρωτόγονο, πιο απαιτητικό: το τόξο και το δράπανο. Το έμαθα μετά από πολλές αποτυχίες. Η τριβή ξύλου με ξύλο δημιουργεί καπνό, μετά κάρβουνο, μετά φλόγα. Χρειάζεται υπομονή, τεχνική, και τα σωστά ξύλα.

Στην Ελλάδα, διαλέγω ξύλα από λεύκη, φλαμούρι ή ασβέστη για τη σανίδα και το δράπανο. Είναι μαλακά, τρίβονται εύκολα. Η χορδή μου είναι από παράκορντ. Κάνω το τόξο, τυλίγω το δράπανο, αρχίζω να τρίβω. Μετά από λίγο, βγαίνει καπνός. Δυναμώνω τον ρυθμό. Εμφανίζεται κάρβουνο. Το μεταφέρω στο προσάναμμα. Φυσάω. Η φλόγα ανάβει. Η ικανοποίηση είναι απερίγραπτη.

Η Ασφάλεια Πάνω Απ’ Όλα

Πριν ανάψω φωτιά, καθαρίζω τον χώρο. Απομακρύνω ξερά χόρτα σε ακτίνα δύο μέτρων. Σκάβω ένα μικρό λάκκο ή βάζω πέτρες γύρω. Δίπλα μου, έχω νερό ή χώμα για να σβήσω άμεσα.

Όταν τελειώνω, δεν φεύγω αν δεν βεβαιωθώ ότι η φωτιά έχει σβήσει τελείως. Ρίχνω νερό, ανακατεύω, ξαναρίχνω. Αγγίζω τη στάχτη με το χέρι. Αν νιώθω ζέστη, συνεχίζω. Δεν ρισκάρω.

1.4 Κουτιά – Η Αποθήκευση της Ζωής

Το Δοχείο που Μεταφέρει

Χωρίς δοχείο, δεν μαζεύω νερό. Χωρίς δοχείο, δεν βράζω. Χωρίς δοχείο, δεν μαγειρεύω. Τα “κουτιά” είναι η τέταρτη κατηγορία, και την ανακάλυψα στην πράξη όταν βρέθηκα με δίψα και χωρίς τρόπο να κουβαλήσω νερό από την πηγή.

Σήμερα, το βασικό μου δοχείο είναι ένα ανοξείδωτο παγούρι ενός λίτρου. Το βάζω κατευθείαν στη φωτιά, βράζω νερό, φτιάχνω τσάι, μαγειρεύω. Το ανοξείδωτο δεν σπάει, δεν σκουριάζει, καθαρίζεται εύκολα.

Ο Ντενεκές – Η Ελληνική Λύση

Εδώ έρχεται η ελληνική προσαρμογή. Περπατώντας σε ελληνικά βουνά, βρίσκω συχνά εγκαταλελειμμένους ντενεκέδες από λάδι ή ελιές. Τους μαζεύω, τους καθαρίζω, τους χρησιμοποιώ. Είναι ελαφρείς, ανθεκτικοί, και δωρεάν.

Με έναν ντενεκέ, μαγειρεύω χόρτα, βράζω νερό, αποθηκεύω τροφή. Τον κρεμάω πάνω από τη φωτιά με ένα σύρμα. Γίνεται η κατσαρόλα μου. Όταν τελειώνω, τον αφήνω καθαρό για την επόμενη φορά ή τον πετάω υπεύθυνα (αν δεν είναι δικός μου, τον παίρνω μαζί μου).

Οι Φυσικές Εναλλακτικές

Σε απόλυτη ανάγκη, κατασκευάζω δοχεία από τη φύση. Κόβω μια μεγάλη κολοκύθα, την αδειάζω, την αφήνω να στεγνώσει. Γίνεται παγούρι. Χρησιμοποιώ φλοιό δέντρων (από πεύκο ή κυπαρίσσι) και τον ράβω με ρίζες για να φτιάξω ένα κουτί. Δεν είναι τέλειο, αλλά λειτουργεί.

Σε παραλία, χρησιμοποιώ κοχύλια ή πέτρες με κοιλότητα. Κάθε λύση είναι δεκτή, αρκεί να κρατάει νερό.

1.5 Κορδόνια – Η Δύναμη που Δένει

Το Παράκορντ – 550 Λίβρες Δύναμης

Το παράκορντ είναι το υλικό που δεν λείπει ποτέ από το σακίδιό μου. Το όνομά του προέρχεται από το “parachute cord”, γιατί αρχικά χρησιμοποιήθηκε σε αλεξίπτωτα. Αντέχει 550 λίβρες, δηλαδή περίπου 250 κιλά. Το δένω, το τραβάω, το εμπιστεύομαι.

Με παράκορντ, στήνω καταφύγια. Δένω μουσαμάδες. Φτιάχνω παγίδες. Δημιουργώ σχοινί για αναρρίχηση. Το χρησιμοποιώ ακόμα και για ράψιμο αν χρειαστεί, γιατί μέσα του έχει μικρότερες κλωστές που βγάζω.

Στην Ελλάδα, το παράκορντ με έχει σώσει σε κατολισθήσεις, σε απότομες πλαγιές, σε κατασκευές. Είναι το νήμα που ενώνει τα πάντα.

Οι Κόμποι – Η Γλώσσα των Δεμένων Άκρων

Το σχοινί από μόνο του δεν αρκεί. Χρειάζομαι κόμπους. Έχω μάθει βασικούς, και τους χρησιμοποιώ σε κάθε ευκαιρία.

Ψαράδικος κόμπος: Για να ενώσω δύο σχοινιά. Δένει γερά, λύνεται εύκολα.
Σταυροκόμβος: Για να δέσω κάτι σταθερά, π.χ. τον μουσαμά σε δέντρο.
Σακίδιος κόμπος: Για να κρεμάσω τροφή μακριά από ζώα.
Διπλός ημίδεσμος: Για να δημιουργήσω μια σταθερή θηλιά.

Κάθε κόμπος έχει τη χρήση του. Κάθε φορά που δένω, σκέφτομαι: θα κρατήσει; Θα λυθεί εύκολα; Η απάντηση καθορίζει τον κόμπο που διαλέγω.

Αυτοσχέδια Σχοινιά από τη Φύση

Το παράκορντ τελειώνει. Η φύση όχι. Όταν μείνω χωρίς σχοινί, το φτιάχνω. Μαζεύω φλοιό από νεαρή βελανιδιά, φλαμούρι ή ιτιά. Τον μουλιάζω για να μαλακώσει, τον κόβω σε λωρίδες, και τον πλέκω.

Η τεχνική είναι απλή: παίρνω δύο κλώνους, τους στρίβω δεξιόστροφα ξεχωριστά, και μετά τους πλέκω μαζί αριστερόστροφα. Το αποτέλεσμα είναι ένα σχοινί που αντέχει εκπληκτικά. Οι αρχαίοι Έλληνες το ήξεραν καλά. Το ξανανακαλύπτω κάθε φορά.

Η Σύνθεση των 5 Κ στην Πράξη

Δεν βγαίνω στη φύση έχοντας μαζί μου πέντε ξεχωριστά πράγματα. Βγαίνω έχοντας ένα σύστημα. Το μαχαίρι μου κόβει το σχοινί. Το σχοινί δένει τον μουσαμά. Ο μουσαμάς με προστατεύει. Μέσα στο καταφύγιο, ανάβω φωτιά με τον πυρόλιθο. Στην τσέπη μου, έχω τον ντενεκέ για νερό.

Τα πέντε Κ δεν είναι ανεξάρτητα. Είναι ένα δίκτυο. Το καθένα υποστηρίζει τα άλλα. Και μαζί, μου δίνουν αυτονομία. Δεν εξαρτώμαι από το σούπερ μάρκετ, από το βενζινάδικο, από τον πολιτισμό. Εξαρτώμαι από τη γνώση μου και από τη φύση.

Στην Ελλάδα, αυτό το σύστημα δουλεύει. Το δοκίμασα σε όλες τις συνθήκες: σε καύσωνα στην Κρήτη, σε χιόνι στον Όλυμπο, σε βροχή στην Πίνδο. Πάντα, τα πέντε Κ με στήριξαν.

Η Εξέλιξη της Επιλογής μου

Δεν ξεκίνησα με αυτή τη σύνθεση. Στην αρχή, είχα πολλά. Πάρα πολλά. Το σακίδιο μου ζύγιζε 25 κιλά και είχε μέσα πράγματα που δεν χρησιμοποίησα ποτέ. Σιγά σιγά, αφαίρεσα. Δοκίμασα. Έκανα λάθη. Κράτησα ό,τι δούλευε.

Σήμερα, το βασικό μου κιτ ζυγίζει λιγότερο από 5 κιλά. Περιλαμβάνει:

Μαχαίρι
Πριόνι τσέπης
Μουσαμά 3×3
Πυρόλιθο και στράικερ
Ανοξείδωτο παγούρι
20 μέτρα παράκορντ
Πυξίδα
Κιτ πρώτων βοηθειών
Φακό
Εφεδρικό σουγιά

Τα ρούχα, ο υπνόσακος, το φαγητό προστίθενται ανάλογα την περίσταση. Αλλά τα πέντε Κ είναι πάντα εκεί. Πάντα.

Το Μήνυμα προς τον Αναγνώστη

Αν διαβάζεις αυτό το κεφάλαιο και σκέφτεσαι να ξεκινήσεις, κάνε το. Μην περιμένεις να αποκτήσεις τον τέλειο εξοπλισμό. Δεν υπάρχει. Πάρε ό,τι έχεις, βγες έξω, δοκίμασε. Θα κάνεις λάθη. Εγώ έκανα. Όλοι κάνουμε. Τα λάθη είναι τα καλύτερα μαθήματα.

Ξεκίνα με ένα μαχαίρι. Μάθε να το ακονίζεις. Μάθε να το χρησιμοποιείς. Μετά, πρόσθεσε έναν μουσαμά. Μάθε να τον στήνεις. Σιγά σιγά, θα χτίσεις τη δική σου φιλοσοφία, τα δικά σου 5 Κ.

Και πάντα, μα πάντα, θυμήσου: το σημαντικότερο εργαλείο δεν είναι αυτό που κρατάς. Είναι αυτό που βρίσκεται ανάμεσα στα αυτιά σου. Το μυαλό σου. Η γνώση σου. Η εμπειρία σου. Αυτά δεν αγοράζονται. Χτίζονται.

Κατανόηση της Ελληνικής Γεωμορφολογίας

Ορεινή Ελλάδα

Πυκνά ελατοδάση
Απότομες κλίσεις
Πηγές με εποχικό χαρακτήρα
Χαμηλές θερμοκρασίες χειμώνα

Νησιωτική και Παράκτια Ελλάδα

Περιορισμένο γλυκό νερό
Έντονη ηλιοφάνεια
Αλμυροί άνεμοι
Χαμηλή βλάστηση

Ποτάμια και Υγρότοποι

Ο Έβρος και άλλοι υδάτινοι σχηματισμοί προσφέρουν πηγές νερού αλλά και κινδύνους (πλημμύρες, έντομα, υγρασία).

Προτεραιότητες Επιβίωσης (Rule of 3)

3 λεπτά χωρίς οξυγόνο
3 ώρες χωρίς προστασία σε ακραίες συνθήκες
3 ημέρες χωρίς νερό
3 εβδομάδες χωρίς τροφή

Στην Ελλάδα, η αφυδάτωση αποτελεί συχνότερο κίνδυνο από την υποθερμία (εκτός ορεινού χειμώνα).

Εν κατακλείδι

Τα πέντε Κ μου δίνουν μια δομή. Μου λένε τι να ψάξω, τι να προετοιμάσω, τι να μάθω. Στην ελληνική φύση, αυτή η δομή μεταφράζεται σε συγκεκριμένες επιλογές: ανθρακούχο μαχαίρι, ελαφρύ τσεκούρι, μουσαμάς που γίνεται τέντα, πυρόλιθος που δεν βρέχεται, ντενεκές από ελιές, παράκορντ παντός καιρού.

Δεν υπάρχει μία συνταγή για όλους. Αυτή είναι η δική μου. Εσύ θα βρεις τη δική σου. Αλλά η βάση είναι κοινή: Κοπτικά, Κάλυψη, Καύση, Κουτιά, Κορδόνια. Από εκεί ξεκινάμε. Από εκεί χτίζουμε.

Και όταν τα έχω όλα αυτά, νιώθω έτοιμος. Νιώθω ότι μπορώ να αντιμετωπίσω ό,τι μου φέρει το βουνό, η θάλασσα, το δάσος. Γιατί δεν είμαι μόνος. Έχω τα εργαλεία μου. Έχω τη γνώση μου. Έχω τη φύση σύμμαχο.

Κεφάλαιο 2: Καταφύγιο – Συνεργασία με το Τοπίο

Η Πρώτη Μου Νύχτα στο Βουνό

Θυμάμαι ακόμα εκείνη τη νύχτα. Δεν είχα ιδέα τι έκανα. Βρέθηκα στον Ταΰγετο, Δεκέμβρης, και ο ήλιος έδυε γρήγορα. Πανικός. Άρχισα να μαζεύω κλαδιά, να τα στοιβάζω όπως όπως, να ελπίζω ότι θα κρατήσουν. Δεν κράτησαν. Ξύπνησα στις 3 τα ξημερώματα παγωμένος, με τον αέρα να σφυρίζει ανάμεσα από τις τρύπες του “καταφυγίου” μου. Έμαθα τότε το πρώτο και σημαντικότερο μάθημα: το καταφύγιο δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η βασικότερη ανάγκη μετά τον αέρα και το νερό.

Σήμερα, όταν φτάνω σε ένα νέο σημείο, πριν κάνω οτιδήποτε άλλο, κοιτάζω γύρω μου. Αξιολογώ. Αποφασίζω. Χτίζω. Και το κάνω μεθοδικά, όχι πανικόβλητα.

2.1 Η Τέχνη της Επιλογής Θέσης

Τι Ψάχνω Πρώτα

Πριν στήσω οτιδήποτε, περπατώ την περιοχή. Δεν βιάζομαι. Αφιερώνω 15-20 λεπτά για να δω τι μου προσφέρει το τοπίο. Δεν ψάχνω απλά έναν επίπεδο χώρο. Ψάχνω ένα σύστημα.

Προστασία από τον άνεμο. Στην Ελλάδα, ο άνεμος είναι ύπουλος. Μπορεί να φυσάει γαλήνια και ξαφνικά να γίνει λυσσαλέος. Ψάχνω φυσικούς ανεμοφράκτες: πλαγιές, βράχους, πυκνή βλάστηση. Στήνω το καταφύγιό μου με την πλάτη σε αυτούς.

Απόσταση από νερό. Θέλω το καταφύγιο κοντά σε νερό, αλλά όχι πολύ κοντά. Αν στήσω δίπλα σε ποτάμι και ξαφνικά βρέξει, το ποτάμι φουσκώνει και με παίρνει. Κρατάω απόσταση 30-50 μέτρων από την κοίτη.

Καύσιμη ύλη. Γύρω μου θέλω ξερά ξύλα. Όχι ζωντανά δέντρα, αλλά πεσμένα κλαδιά, ξερούς κορμούς. Τα μαζεύω χωρίς να καταστρέφω.

Ξηρασία. Αποφεύγω τα σημεία που μαζεύουν νερό. Χαμηλώματα, λάκκες, ρέματα. Εκεί θα μαζευτεί η βροχή, εκεί θα έχει υγρασία, εκεί θα κρυώνω περισσότερο.

Τα Σημάδια που Με Προειδοποιούν

Κοιτάζω τα δέντρα. Αν είναι γερμένα, σημαίνει ότι εκεί φυσάει δυνατά. Κοιτάζω το έδαφος. Αν είναι μαλακό και υγρό, σημαίνει ότι μαζεύει νερά. Κοιτάζω πάνω από το κεφάλι μου. Αν έχει ξερά κλαδιά, μπορεί να πέσουν. Διαλέγω θέση μακριά από “καμπανάκια”, όπως λέω.

Σε ένα ταξίδι στη Ζάκυνθα, είχα στήσει καταφύγιο κάτω από ένα μεγάλο πεύκο. Φαινόταν τέλειο. Το βράδυ, άνεμος. Ένα ξερό κλαδί έσπασε και έπεσε δίπλα μου. Αν είχα στήσει ένα μέτρο αριστερά, θα είχα τραυματιστεί. Από τότε, κοιτάζω πάντα ψηλά.

2.2 Φυσικά Καταφύγια – Οι Έτοιμες Λύσεις της Φύσης

Σπήλαια και Βραχοσκεπές

Η Ελλάδα είναι σπογγώδης. Γεμάτη σπήλαια, ρωγμές, βραχοσκεπές. Κάθε φορά που περπατώ σε ασβεστολιθικό έδαφος, ξέρω ότι κάπου εκεί κοντά θα βρω μια κοιλότητα.

Πώς τα εντοπίζω. Κοιτάζω τις παρυφές των βράχων, εκεί που ενώνονται με το έδαφος. Ψάχνω για σκοτεινές κηλίδες, για βλάστηση που ξεφυτρώνει από το πουθενά (σημάδι υγρασίας). Ανεβαίνω λίγο πιο ψηλά για να έχω οπτική επαφή.

Πώς τα ελέγχω. Πριν μπω, σταματάω και ακούω. Αν ακούσω θόρυβο, κίνηση, απομακρύνομαι. Πετάω μια πέτρα μέσα. Αν πετάξει πουλί ή ζώο, περιμένω. Αν είναι ήσυχα, πλησιάζω με φακό. Κοιτάζω το έδαφος για ίχνη, περιττώματα, φωλιές.

Πώς τα βελτιώνω. Μόλις μπω και βεβαιωθώ ότι είναι ασφαλές, αρχίζω τις προσθήκες. Αν η είσοδος είναι μεγάλη, τη φράζω με πέτρες ή κλαδιά. Αφήνω ένα μικρό άνοιγμα για μένα. Αυτό κρατάει τον αέρο έξω και τη ζέστη μέσα. Στρώνω το έδαφος με ξερά φύλλα, φτέρες, πευκοβελόνες. Φτιάχνω ένα παχύ στρώμα για να μην ακουμπάω στον παγωμένο βράχο.

Σε ένα σπήλαιο στη Σαμοθράκη, έμεινα τρεις μέρες. Έξω φυσούσε θύελλα. Μέσα, είχα ησυχία, ζέστη, ασφάλεια. Το σπήλαιο ήταν ήδη εκεί, έτοιμο. Εγώ απλά το έκανα σπίτι μου.

Κουφάλες Δέντρων

Δεν το συναντάω συχνά, αλλά όταν βρω μια μεγάλη κουφάλα, τη χρησιμοποιώ. Ειδικά σε γέρικα ελιές ή πλατάνια. Η κουφάλα με προστατεύει από παντού. Μπαίνω μέσα, κλείνω το άνοιγμα με ένα πανί ή κλαδιά, και κοιμάμαι ζεστά.

Χρειάζεται προσοχή: ελέγχω για έντομα, φίδια, μικρά ζώα. Αν κατοικείται, φεύγω. Δεν διώχνω τους ενοίκους.

2.3 Το Καταφύγιο από Μουσαμά – Η Ευελιξία στην Πράξη

Γιατί Διάλεξα τον Μουσαμά

Δοκίμασα σκηνές. Βαριές, δύσκολες στο στήσιμο, δεν προσαρμόζονται. Δοκίμασα βίβι. Καλό για έκτακτη ανάγκη, αλλά αν θες να ζήσεις, όχι απλά να επιβιώσεις, δεν φτάνει. Ο μουσαμάς είναι η χρυσή τομή.

Ζυγίζει 500-700 γραμμάρια. Διπλώνεται μικρός. Στήνεται με χίλιους τρόπους. Και κοστίζει λίγα χρήματα. Ο δικός μου είναι 3×3 μέτρα, πράσινος, με ενισχυμένες γωνίες.

Οι Βασικές Κατασκευές

Το μονόρριχτο (lean-to). Το πιο απλό. Βρίσκω δύο δέντρα σε απόσταση 2-3 μέτρων. Δένω ένα σχοινί ανάμεσά τους, σε ύψος 1,5 μέτρου. Ρίχνω τον μουσαμά από πάνω, τον απλώνω και τον ασφαλίζω στις γωνίες με πασσάλους ή πέτρες. Η μία πλευρά μένει ανοιχτή. Μπροστά, ανάβω φωτιά. Η θερμότητα αντανακλάται, μένω ζεστός. Ιδανικό για ήπιες νύχτες.

Το δίρριχτο (A-frame). Για βροχή, για αέρα. Δένω το σχοινί ψηλά, στα 2 μέτρα. Ρίχνω τον μουσαμά από πάνω σαν σκεπή, φέρνω τις δύο πλευρές στο έδαφος, τις ασφαλίζω. Δημιουργείται ένα τρίγωνο. Μπαίνω μέσα, κλείνω τη μία άκρη με το σακίδιό μου. Η βροχή γλιστράει, ο αέρας δεν με πιάνει.

Το πλιγουροειδές (plow point). Το αγαπημένο μου για χειμώνα. Δένω τη μία γωνία του μουσαμά σε ένα δέντρο, στο ύψος του στήθους. Τεντώνω την απέναντι γωνία και την ασφαλίζω στο έδαφος, μπροστά μου. Ο μουσαμάς γίνεται μια σκηνή-σάκος. Μπαίνω από το πλάι, κλείνομαι. Η ζέστη μένει μέσα, ο αέρας μένει έξω.

Προσαρμογή στο Τοπίο

Στην παραλία. Το καλοκαίρι, στην παραλία, δεν θέλω ζέστη, θέλω σκιά. Στήνω τον μουσαμά σε σχήμα L, με τη μία πλευρά ανοιχτή προς τη θάλασσα. Ο ήλιος δεν με χτυπάει, το αεράκι με δροσίζει. Χρησιμοποιώ φυσκάρες από την άμμο για να ασφαλίσω τις άκρες. Αν φυσάει, χαμηλώνω το ύψος, δένω πιο σφιχτά.

Στο βουνό. Το χειμώνα, στο βουνό, θέλω προστασία. Στήνω το δίρριχτο με την πλάτη στον αέρα. Χαμηλώνω το ύψος στο ένα μέτρο. Βάζω πέτρες στις άκρες για να μην πετάει ο μουσαμάς. Μπροστά, ανάβω φωτιά. Η φωτιά ζεσταίνει, ο μουσαμάς κρατάει τη ζέστη.

Στο δάσος. Στο πυκνό δάσος, εκμεταλλεύομαι τα δέντρα. Δένω τον μουσαμά ανάμεσα σε τρία δέντρα, δημιουργώ μια τριγωνική βάση. Ανάμεσά τους, έχω χώρο για μένα και τα πράγματά μου. Το δάσος με προστατεύει από τον αέρα, ο μουσαμάς με προστατεύει από τη βροχή.

Τα Λάθη που Έκανα

Την πρώτη φορά που έστησα μουσαμά, τον έστησα ψηλά, για να έχω άνεση. Το βράδυ, ο αέρας μπήκε από κάτω και με πάγωσε. Έμαθα: όσο πιο χαμηλά, τόσο πιο ζεστά.

Τη δεύτερη φορά, δεν τέντοσα καλά το σχοινί. Το βράδυ, ο μουσαμάς χαλάρωσε, μάζεψε νερό από τη βροχή και έγινε λίμνη πάνω μου. Έμαθα: τεντώνω καλά, ελέγχω, ξανατεντώνω.

Την τρίτη φορά, έστησα σε λάθος προσανατολισμό. Η φωτιά μου ήταν μπροστά, αλλά ο άνεμος γύρισε και μου έστελνε καπνό στο πρόσωπο. Έμαθα: παρατηρώ τον άνεμο, προβλέπω τις αλλαγές.

2.4 Το Πλήρως Αυτοσχέδιο Καταφύγιο – Η Απόλυτη Δοκιμασία

Γιατί το Κάνω

Κάθε φορά που φτιάχνω καταφύγιο μόνο με υλικά του δάσους, νιώθω ότι επιστρέφω σε κάτι αρχέγονο. Δεν έχω μουσαμά, δεν έχω σχοινί (μόνο ότι φτιάχνω). Έχω τα χέρια μου, το μαχαίρι μου, και τη φύση γύρω μου.

Το κάνω για να δοκιμάζω τον εαυτό μου. Για να θυμάμαι ότι μπορώ να ζήσω χωρίς τεχνολογία. Για να μάθω τα υλικά, τις αντοχές τους, τις δυνατότητές τους.

Η Επιλογή του Σκελετού

Το πρώτο βήμα: βρίσκω δύο κοντινά δέντρα ή φτιάχνω ένα τρίποδο. Αν έχω δύο δέντρα, δένω ένα χοντρό κλαδί ανάμεσά τους, οριζόντια, σε ύψος 1,5 μέτρου. Το δένω με αυτοσχέδιο σχοινί από φλοιό ή με λυγαριά.

Αν δεν έχω δέντρα, φτιάχνω τρίποδο. Βρίσκω τρία χοντρά κλαδιά (3-4 μέτρα μήκος), τα ενώνω στην κορυφή, τα ανοίγω στη βάση. Από πάνω, ακουμπώ άλλα κλαδιά για να φτιάξω μια οροφή.

Τα Υλικά Στέγασης

Εδώ έρχεται η ελληνική ποικιλία.

Φτέρες. Οι φτέρες είναι απίστευτες. Τις κόβω, τις στοιβάζω πυκνά, σαν βεντάλια. Η μία καλύπτει την άλλη. Η βροχή γλιστράει πάνω τους, δεν τις διαπερνά. Στρώνω 3-4 στρώσεις και έχω στέγη.

Πευκοβελόνες. Σε πευκοδάση, μαζεύω πευκοβελόνες. Τις δένω σε δεμάτια ή τις στρώνω σε παχύ στρώμα. Δεν είναι τέλειες για βροχή, αλλά για μόνωση είναι εκπληκτικές. Κρατάνε τη ζέστη, διώχνουν την υγρασία από κάτω.

Φλοιός πεύκου. Όταν βρίσκω πεσμένο πεύκο, ξεφλουδίζω μεγάλα κομμάτια φλοιού. Τα χρησιμοποιώ σαν κεραμίδια. Τα ακουμπάω πάνω στον σκελετό, το ένα να επικαλύπτει το άλλο. Η βροχή τρέχει, εγώ μένω στεγνός.

Πουρνάρι και αριά. Τα σκληρά φύλλα της αριάς είναι ανθεκτικά. Τα κόβω, τα πλέκω, τα δένω. Φτιάχνω αυτοσχέδιες “κεραμίδες” που κρατάνε για μέρες.

Η Μόνωση – Το Μυστικό της Ζεστασιάς

Ο σκελετός και η στέγη είναι το μισό έργο. Το άλλο μισό είναι το κρεβάτι. Δεν κοιμάμαι ποτέ στο χώμα. Το χώμα ρουφάει τη θερμότητα, με παγώνει, με αρρωσταίνει.

Κρεβάτι από φτέρες. Μαζεύω έναν τεράστιο σωρό φτέρες, ύψους 40-50 εκατοστών. Τις στοιβάζω εκεί που θα κοιμηθώ. Ξαπλώνω και βουλιάζω μέσα τους. Η ζέστη μένει, το κρύο του εδάφους δεν με φτάνει.

Κρεβάτι από πευκοβελόνες. Οι πευκοβελόνες είναι ελαστικές, αναπνέουν, μονώνουν. Μαζεύω όσες περισσότερες μπορώ. Φτιάχνω ένα ανάχωμα, το σκεπάζω με το αδιάβροχο μου (αν έχω) ή με φτέρες.

Κρεβάτι από ξερά χόρτα. Σε λιβάδια, τα ξερά χόρτα είναι άφθονα. Τα θερίζω, τα δένω σε δεμάτια, τα στρώνω. Χρειάζεται πολλή ώρα, αλλά αξίζει.

Σε μια διανυκτέρευση στον Παρνασσό, είχα φτιάξει κρεβάτι από φτέρες πάχους μισού μέτρου. Εξω είχε -5°C. Εγώ κοιμόμουν ζεστά, χωρίς υπνόσακο, μόνο με την κάλυψη των φτερών.

2.5 Προσαρμογή στα Ελληνικά Οικοσυστήματα

Στο Βουνό (Πίνδος, Ροδόπη, Ταΰγετος)

Στο βουνό, η μεγαλύτερη πρόκληση είναι το κρύο και ο αέρας. Χτίζω χαμηλά, συμπαγή καταφύγια. Χρησιμοποιώ πέτρες για αντιστήριξη. Βρίσκω θέση στη νότια πλαγιά, που τη χτυπάει περισσότερο ήλιος. Αποφεύγω τις ρεματιές, όπου μαζεύεται υγρασία και κρύος αέρας.

Στην Πίνδο, μια φορά, έχτισα καταφύγιο μέσα σε ένα έλατο. Τα κλαδιά του ήταν πυκνά, σχεδόν σκηνή. Απλά έστρωσα κάτω και ήμουν προστατευμένος. Το δέντρο ήταν ζωντανό, δεν το έβλαψα, το εκμεταλλεύτηκα.

Στο Δάσος (Χαλκιδική, Εύβοια, Πελοπόννησος)

Στα πευκοδάση, η πευκοβελόνα είναι το παν. Τη χρησιμοποιώ για μόνωση, για προσάναμμα, για στρώσιμο. Προσέχω όμως: τα πεύκα ρίχνουν κλαδιά. Δεν στήνω ακριβώς από κάτω, λίγο πιο πέρα.

Στα πλατανοδάση, κοντά σε νερό, έχω υγρασία. Σηκώνω το κρεβάτι μου από το έδαφος. Φτιάχνω μια εξέδρα από κλαδιά, 20-30 εκατοστά ψηλά. Πάνω της, στρώνω φτέρες. Έτσι, το νερό κυλάει από κάτω, εγώ μένω στεγνός.

Στην Παραλία (νησιά, ακτές)

Στην παραλία, ο ήλιος και η άμμος είναι οι σύμμαχοι και οι εχθροί μου. Το πρωί, θέλω σκιά. Το βράδυ, θέλω προστασία από τον αέρα.

Χτίζω ανεμοφράκτες από πέτρες. Μαζεύω μεγάλες πέτρες και φτιάχνω έναν τοίχο σε σχήμα Π. Μέσα, στρώνω φύκια. Τα φύκια είναι εκπληκτική μόνωση, ζεσταίνουν, και δεν μυρίζουν αν είναι φρέσκα.

Αποφεύγω να στήνω κοντά στο κύμα. Η παλίρροια (όσο μικρή και αν είναι) μπορεί να με εκπλήξει. Κρατάω απόσταση ασφαλείας.

2.6 Η Αειφορία στην Πράξη

Δεν Καταστρέφω, Χρησιμοποιώ

Κάθε φορά που φτιάχνω καταφύγιο, έχω στο μυαλό μου την επόμενη μέρα. Και τον επόμενο χρήστη. Δεν θέλω να αφήσω πίσω μου μια πληγή.

Χρησιμοποιώ νεκρή ξυλεία. Δεν κόβω ζωντανά δέντρα. Υπάρχουν πάντα πεσμένα κλαδιά, ξεροί κορμοί, αρκετά για να χτίσω.

Δεν ξεριζώνω φυτά. Όταν μαζεύω φτέρες, τις κόβω, δεν τις ξεριζώνω. Θα ξαναφυτρώσουν.

Αποσυναρμολογώ. Όταν φεύγω, αν το καταφύγιο είναι σε εμφανές σημείο, το γκρεμίζω. Αφήνω τα υλικά να επιστρέψουν στη φύση. Δεν θέλω να γίνει μόνιμη κατασκευή, ούτε να χαλάσει την αισθητική για άλλους.

Η Περίπτωση της Φωτιάς

Το καταφύγιο και η φωτιά πάνε μαζί. Αλλά η φωτιά αφήνει ίχνη. Σκάβω ένα λάκκο, βάζω πέτρες γύρω. Όταν φεύγω, γεμίζω τον λάκκο με χώμα, σκορπίζω τις πέτρες. Κανείς δεν πρέπει να καταλάβει ότι εκεί είχε φωτιά.

Μαθαίνω από τους Παλιούς

Οι βοσκοί, οι κυνηγοί, οι παλιοί κάτοικοι της υπαίθρου ήξεραν πώς να ζουν χωρίς να καταστρέφουν. Παρατηρώ τα μαντριά τους, τις πέτρινες κατασκευές, τις στέρνες. Μαθαίνω από αυτούς. Χτίζω με πέτρες, εκμεταλλεύομαι το ανάγλυφο, δεν παράγω απόβλητα.

Σε ένα ταξίδι στην Κρήτη, συνάντησα ένα παλιό μιτάτο, πέτρινο καταφύγιο βοσκών. Μπήκα μέσα, ένιωσα τη δροσιά, την προστασία. Χτίστηκε πριν εκατοντάδες χρόνια και στέκει ακόμα. Αυτή είναι η σωστή σχέση με τη φύση: όχι προσωρινή κατάληψη, αλλά διαρκής συνύπαρξη.

2.7 Τα Λάθη που Δεν Ξεχνώ

Η Παραλία της Σαντορίνης

Μια φορά, σε μια παραλία της Σαντορίνης, έστησα καταφύγιο κοντά σε έναν γκρεμό. Φαινόταν τέλειο: προστατευμένο, δροσερό. Το βράδυ, άνεμος. Ο γκρεμός λειτούργησε σαν τούνελ, ο άνεμος μπήκε με δύναμη και μου πήρε τον μουσαμά. Έτρεχα να τον μαζέψω μέσα στη νύχτα.

Έμαθα: οι γκρεμοί δημιουργούν ρεύματα. Δεν στήνω ποτέ στη βάση τους.

Το Ρέμα της Εύβοιας

Στην Εύβοια, ένα φθινόπωρο, έστησα δίπλα σε ένα ρέμα. Το ρέμα ήταν ξερό, δεν φαινόταν επικίνδυνο. Το βράδυ, έβρεξε στα βουνά. Το ρέμα γέμισε, το νερό ανέβηκε 2 μέτρα. Ξύπνησα με τα νερά να με αγγίζουν. Πρόλαβα και έφυγα, αλλά άφησα πράγματα.

Έμαθα: τα ρέματα γεμίζουν γρήγορα. Δεν στήνω ποτέ στην κοίτη τους, ούτε κοντά.

Η Κορυφή του Ολύμπου

Στον Όλυμπο, μια φορά, θέλησα να δω το ηλιοβασίλεμα από ψηλά. Έστησα σε μια ραχούλα, χωρίς προστασία. Το βράδυ, ο αέρας ήταν ανυπόφορος. Δεν κοιμήθηκα. Ξημέρωσα εξαντλημένος.

Έμαθα: η θέα δεν αξίζει την ταλαιπωρία. Στήνω σε προστατευμένο σημείο, ακόμα κι αν χάσω τη θέα.

2.8 Η Ικανοποίηση της Δημιουργίας

Όταν Τελειώνω το Καταφύγιο

Υπάρχει μια στιγμή, όταν τελειώνω το χτίσιμο, που κάθομαι και το κοιτάζω. Μπορεί να είναι ένας απλός μουσαμάς, μπορεί να είναι ένα περίπλοκο καταφύγιο από κλαδιά και φτέρες. Το κοιτάζω και ξέρω: αυτό το έφτιαξα εγώ. Με τα χέρια μου, με τη γνώση μου, με τον κόπο μου.

Μπαίνω μέσα, ξαπλώνω, νιώθω την προστασία. Ο αέρας δεν με αγγίζει. Η βροχή δεν με βρέχει. Το κρύο μένει απέξω. Είμαι ασφαλής.

Η Σύνδεση με το Τοπίο

Κάθε καταφύγιο είναι μοναδικό, γιατί κάθε τοπίο είναι μοναδικό. Στην Πίνδο, χτίζω με έλατα. Στη Χαλκιδική, με πεύκα. Στην Κρήτη, με πέτρες. Το καταφύγιο γίνεται κομμάτι του τοπίου, δεν ξεχωρίζει, δεν προσβάλλει. Ενσωματώνεται.

Αυτή είναι η συνεργασία με το τοπίο: δεν του επιβάλλω τη θέλησή μου, αλλά χρησιμοποιώ ό,τι μου προσφέρει για να δημιουργήσω έναν χώρο που με προστατεύει, χωρίς να το βλάπτω.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Το καταφύγιο δεν είναι απλά μια στέγη. Είναι η πρώτη μου πράξη δημιουργίας στη φύση. Είναι η απόδειξη ότι μπορώ να προσαρμοστώ, να λύσω προβλήματα, να χρησιμοποιήσω τα υλικά γύρω μου.

Στην Ελλάδα, έχω την πολυτέλεια της ποικιλίας: βουνά, δάση, παραλίες, σπήλαια. Κάθε φορά διαλέγω διαφορετικά, μαθαίνω διαφορετικά, δοκιμάζω διαφορετικά.

Αλλά πάντα, πριν κοιμηθώ, κάνω μια τελευταία βόλτα γύρω από το καταφύγιο. Ελέγχω τους κόμπους, τις ασφάλειες, την απόσταση από τη φωτιά. Βεβαιώνομαι ότι όλα είναι εντάξει. Και τότε, μπαίνω μέσα, κλείνω τα μάτια, και ακούω τη φύση να συνεχίζει γύρω μου, χωρίς να με ενοχλεί.

Το καταφύγιο δεν είναι τείχος ανάμεσα σε μένα και τη φύση. Είναι μια γέφυρα. Μια συμφωνία: εγώ θα μείνω εδώ απόψε, και η φύση θα με αφήσει ήσυχο. Αύριο, θα φύγω και θα την αφήσω όπως την βρήκα.

Αυτή είναι η τέχνη. Αυτή είναι η συνεργασία.

Κεφάλαιο 3: Νερό – Η Πηγή Ζωής στη Μεσόγειο

Η Δίψα που Δεν Ξεχνιέται

Καλοκαίρι 2015, Κρήτη, Φαράγγι της Σαμαριάς. Είχα ξεκινήσει το πρωί με μισό λίτρο νερό, νομίζοντας ότι θα βρω πηγές στη διαδρομή. Η αφέλεια του αρχάριου. Στις τρεις το μεσημέρι, ο ήλιος έκαιγε, το μπουκάλι μου ήταν άδειο και τα πόδια μου είχαν αρχίσει να τρέμουν. Δεν ήταν απλά δίψα. Ήταν ένα βουητό στο κεφάλι μου, μια ξηρότητα που έκανε το σάλιο μου κολλώδες, μια αδυναμία που με έκανε να σκέφτομαι μόνο μία λέξη: νερό.

Ευτυχώς, συνάντησα έναν παππού που ήξερε μια κρυφή πηγή. Μου την έδειξε, ήπια, και η ζωή επέστρεψε. Εκείνη τη μέρα ορκίστηκα: ποτέ ξανά δεν θα υποτιμήσω τη μεσογειακή ξηρασία. Ποτέ ξανά δεν θα βγω χωρίς να ξέρω πού θα βρω το επόμενο ποτήρι.

Στην Ελλάδα, το νερό δεν είναι αυτονόητο. Στα βουνά υπάρχει, στις παραλίες σπανίζει, στα νησιά γίνεται πολύτιμο. Η Μεσόγειος είναι σκληρή μητέρα: δίνει ζωή, αλλά δεν τη χαρίζει.

3.1 Η Αξία του Νερού στη Μεσογειακή Φύση

Το Θερμικό Φορτίο

Το σώμα μου αποτελείται κατά 60% από νερό. Χωρίς νερό, χάνω δύναμη, χάνω συγκέντρωση, χάνω την ικανότητα να σκέφτομαι λογικά. Στη Μεσόγειο, με τον ήλιο που χτυπάει αλύπητα, χάνω υγρά πιο γρήγορα απ’ ό,τι στη Βόρεια Ευρώπη. Ιδρώνω, αναπνέω, χάνω.

Σε μια μέρα πεζοπορίας με 35 βαθμούς, χρειάζομαι 4-6 λίτρα νερό. Αν έχω λιγότερα, αρχίζω να δανείζομαι από το σώμα μου. Πρώτα κουράζομαι, μετά ζαλίζομαι, μετά χάνω τις αισθήσεις μου. Δεν παίζω με τη δίψα.

Η Παραδοσιακή Σοφία

Οι παλιοί το ήξεραν. Σε κάθε νησί, έχτιζαν στέρνες. Σε κάθε βουνό, καθάριζαν πηγές. Σε κάθε μονοπάτι, ήξεραν πού σταματάει το νερό. Δεν βασίζονταν στην τύχη. Βασίζονταν στη γνώση.

Σήμερα, όταν μπαίνω σε μια νέα περιοχή, ψάχνω αυτά τα σημάδια. Μια στέρνα εγκαταλελειμμένη, μια πηγή με πελεκημένη πέτρα, ένα πηγάδι μισοσκέπαστο. Οι πρόγονοί μου μου άφησαν οδηγίες. Αρκεί να ξέρω να τις διαβάζω.

3.2 Αναγνώριση Υδάτινων Πηγών

Η Γεωλογία του Νερού

Πρώτα κοιτάζω το έδαφος. Το νερό ακολουθεί συγκεκριμένες διαδρομές. Σε ασβεστολιθικά πετρώματα, δημιουργεί σπήλαια, ρωγμές, πηγές. Σε σχιστόλιθο, σχηματίζει μικρές λεκάνες. Σε αλλουβιακές αποθέσεις, κατεβαίνει βαθιά.

Στην Ελλάδα, τα βουνά είναι κυρίως ασβεστολιθικά. Αυτό σημαίνει ότι το νερό κατεβαίνει, εξαφανίζεται, και ξαναβγαίνει σε χαμηλότερα σημεία. Αν περπατώ σε πλαγιά και ξαφνικά δω ένα σημείο με έντονο πράσινο, εκεί υπάρχει πιθανότητα νερού.

Η Βλάστηση ως Δείκτης

Τα φυτά δεν κρύβονται. Θέλουν νερό και το δείχνουν.

Πλατάνια. Όπου βλέπω πλατάνια, ξέρω ότι υπάρχει νερό κοντά. Τα πλατάνια είναι δίψασα, αντλούν από βαθιές φλέβες. Αν δω ένα σύδεντρο από πλατάνια σε μια ρεματιά, κάτω από τα πόδια μου κυλάει νερό, είτε φανερά είτε κρυφά.

Ιτιές και Λεύκες. Τα ίδια. Λατρεύουν τις όχθες ποταμών, τις υγρές ζώνες.

Σκλήθρα. Στην ορεινή Ελλάδα, το σκλήθρο φυτρώνει μόνο σε υγρά εδάφη. Αν το δω, σκάβω. Κάπου εκεί κοντά, θα βρω.

Βρύα και φτέρες. Σε ξερά τοπία, τα βρύα δείχνουν υγρασία. Αν δω βρύα σε βράχο, σημαίνει ότι από εκεί περνάει υγρασία, ή ότι το σημείο είναι σκιερό και δροσερό. Σκάβοντας στη βάση του βράχου, μπορεί να βρω σταγόνες.

Η Συμπεριφορά των Ζώων

Τα ζώα ξέρουν. Τα πουλιά, ειδικά το πρωί και το βράδυ, κατευθύνονται προς το νερό. Αν δω περιστέρια, τρυγόνια, κοτσύφια να πετούν προς την ίδια κατεύθυνση, τους ακολουθώ.

Οι μύγες και οι μέλισσες, σε ξηρές περιοχές, συγκεντρώνονται γύρω από υγρασία. Αν δω σμήνος εντόμων σε ένα σημείο, το ελέγχω.

Τα ίχνη ζώων. Μονοπάτια που οδηγούν σε ρεματιές, πατημασιές γύρω από βράχους. Τα ζώα πηγαίνουν στο νερό κάθε μέρα. Αν βρω ένα μονοπάτι που κατεβαίνει, το ακολουθώ.

Ο Ανθρώπινος Παράγοντας

Οι παλιοί χάραξαν μονοπάτια που περνούσαν από νερό. Κάθε παλιό μονοπάτι, κάθε καλντερίμι, κάθε γεφύρι, σημαίνει ότι εκεί υπήρχε νερό. Ακολουθώ τα λιθόστρωτα, ψάχνω για βρύσες, πηγάδια, στέρνες.

Στα νησιά, οι στέρνες είναι παντού. Μισογκρεμισμένες, γεμάτες χώμα, αλλά συχνά έχουν νερό στο βάθος. Με ένα σχοινί και ένα δοχείο, αντλώ. Φιλτράρω, βράζω, πίνω.

3.3 Η Συλλογή του Νερού

Πηγές και Ρυάκια

Το ιδανικό. Νερό που τρέχει, καθαρό, δροσερό. Αλλά ακόμα και εδώ, χρειάζεται προσοχή.

Επιλέγω σημείο ανάντη. Δεν μαζεύω νερό εκεί που έχουν πατήσει ζώα, εκεί που έχει λάσπη. Ανεβαίνω όσο πιο ψηλά μπορώ, εκεί που το νερό είναι πιο καθαρό.

Ελέγχω για νεκρά ζώα. Μια φορά, σε ένα ρυάκι στην Ευρυτανία, είδα ένα νεκρό ζαρκάδι λίγα μέτρα παραπάνω. Το νερό ήταν μολυσμένο. Αν δεν το είχα δει, θα αρρώσταινα.

Αφήνω να κατακαθίσει. Αν το νερό είναι θολό, το μαζεύω και το αφήνω σε ησυχία για μισή ώρα. Τα σωματίδια πέφτουν, το νερό καθαρίζει.

Η Συλλογή Βρόχινου Νερού

Η βροχή στην Ελλάδα είναι απρόβλεπτη, αλλά όταν πέφτει, την εκμεταλλεύομαι.

Με μουσαμά. Ανοίγω τον μουσαμά, τον κάνω χωνί, τον κατευθύνω στο παγούρι μου. Σε μισή ώρα βροχής, μαζεύω 5-6 λίτρα.

Με φυσικά δοχεία. Μεγάλες πέτρες με κοιλότητες, κουφάλες δέντρων, φύλλα. Ό,τι κρατάει νερό, το αξιοποιώ.

Προσοχή: Το νερό της βροχής είναι σχετικά καθαρό, αλλά αν βρέχει μετά από ξηρασία, η πρώτη βροχή μαζεύει σκόνη και ρύπους. Περιμένω λίγο να ξεπλυθεί η ατμόσφαιρα.

Η Συλλογή Δροσιάς

Στα νησιά, όπου η βροχή είναι σπάνια, η πρωινή δροσιά σώζει.

Τεχνική: Πριν ξημερώσει, δένω ένα πανί (μπλουζάκι, πετσέτα) στα πόδια μου. Περπατώ σε χορτάρι, σε φρύγανα, σε χαμηλή βλάστηση. Το πανί μαζεύει την υγρασία. Το στύβω στο παγούρι μου.

Απόδοση: Σε μία ώρα, μαζεύω 200-300 ml. Λίγο, αλλά αν δεν έχω τίποτα άλλο, είναι αρκετό για να μην αφυδατωθώ.

Στην Αμοργό, μια φορά, έμεινα τρεις μέρες χωρίς πηγή. Κάθε πρωί, μάζευα δροσιά. Δεν χόρταινα, αλλά επέζησα.

Η Εξόρυξη από Άμμο

Σε παραλίες, υπάρχει ένα κόλπο: το νερό της θάλασσας είναι αλμυρό, αλλά το γλυκό νερό, όντας ελαφρύτερο, “επιπλέει” πάνω από το αλμυρό σε ορισμένες συνθήκες.

Τεχνική: Σκάβω ένα λάκκο στην άμμο, 50-70 εκατοστά από το κύμα. Σκάβω βαθιά, 1-2 μέτρα, μέχρι να δω υγρασία. Ο πάτος γεμίζει με νερό. Το δοκιμάζω. Αν είναι υφάλμυρο, το αφήνω. Αν είναι σχετικά γλυκό, το μαζεύω. Το φιλτράρω, το βράζω, το πίνω.

Δεν είναι πάντα επιτυχία, αλλά αξίζει να δοκιμάζω.

Ο Ηλιακός Αποστακτήρας

Όταν βρίσκομαι κοντά σε θάλασσα και δεν έχω άλλη λύση, φτιάχνω ηλιακό αποστακτήρα.

Κατασκευή: Σκάβω μια λάκκα διαμέτρου 1 μέτρου, βάθους 50 εκατοστών. Στον πάτο, τοποθετώ ένα δοχείο (παγούρι, ντενεκέ). Γύρω από το δοχείο, βάζω βρεγμένα φύκια ή χώμα εμποτισμένο με θαλασσινό νερό. Καλύπτω όλη τη λάκκα με ένα πλαστικό φύλλο (μουσαμάς, σακούλα). Σφραγίζω τις άκρες με πέτρες ή χώμα. Στο κέντρο του πλαστικού, ακριβώς πάνω από το δοχείο, τοποθετώ μια μικρή πέτρα, ώστε το πλαστικό να γέρνει προς τα κάτω.

Λειτουργία: Ο ήλιος ζεσταίνει τον αέρα μέσα στη λάκκα. Η υγρασία από τα φύκια ή το χώμα εξατμίζεται. Ο υδρατμός ανεβαίνει, συμπυκνώνεται στο πλαστικό, και κυλάει προς το χαμηλότερο σημείο (εκεί που είναι η πέτρα), στάζοντας μέσα στο δοχείο.

Απόδοση: Μισό λίτρο τη μέρα, αν έχει ήλιο. Λίγο, αλλά γλυκό, πόσιμο νερό από θαλασσινό. Δεν πεθαίνω.

3.4 Ο Καθαρισμός του Νερού

Ο Κανόνας: Βράζω Πάντα

Ακόμα και το πιο καθαρό νερό μπορεί να έχει μικρόβια. Στην Ελλάδα, ειδικά σε περιοχές με βοσκότοπους, το νερό μπορεί να μολυνθεί από ζώα. Δεν ρισκάρω.

Βρασμός: Βάζω το νερό στο δοχείο μου (ανοξείδωτο ή ντενεκέ) και το τοποθετώ στη φωτιά. Το αφήνω να βράσει για τουλάχιστον 5 λεπτά (σε υψόμετρο, χρειάζομαι περισσότερο, γιατί το νερό βράζει σε χαμηλότερη θερμοκρασία). Το αφήνω να κρυώσει και πίνω.

Το Φυσικό Φίλτρο

Ο βρασμός σκοτώνει μικρόβια, αλλά δεν καθαρίζει το νερό από ιζήματα, άμμο, χώμα. Γι’ αυτό, πριν βράσω, φιλτράρω.

Κατασκευή φίλτρου: Παίρνω ένα πλαστικό μπουκάλι ή έναν ντενεκέ, κόβω τον πάτο, το αναποδογυρίζω. Μέσα, στρώνω, από κάτω προς τα πάνω:

Ένα πανί ή ύφασμα (μπλουζάκι, γάζα) στο στόμιο.
Λεπτή άμμο, 5 εκατοστά.
Λεπτό χαλίκι, 5 εκατοστά.
Χοντρό χαλίκι, 5 εκατοστά.
Κάρβουνο από τη φωτιά μου, 5 εκατοστά.
Πάλι λεπτή άμμο, 5 εκατοστά.
Πάλι πανί στην κορυφή.

Ρίχνω το θολό νερό από πάνω. Περνάει από τα στρώματα και βγαίνει καθαρό από κάτω. Το μαζεύω. Το φιλτράρισμα αυτό αφαιρεί σωματίδια, αλλά όχι μικρόβια. Μετά φιλτράρω, βράζω.

Χημική Απολύμανση

Αν δεν μπορώ να βράσω (π.χ., απαγόρευση φωτιάς), χρησιμοποιώ χημικά.

Χλώριο: Λίγες σταγόνες από χλωρίνη (χωρίς άρωμα, χωρίς πρόσθετα) ανά λίτρο. Ανακατεύω, περιμένω 30 λεπτά. Μυρίζει λίγο, αλλά πίνεται.

Ιώδιο: Ειδικά δισκία για νερό. Τα έχω πάντα στο κιτ μου. Βάζω, περιμένω, πίνω.

Το Κάρβουνο ως Απορροφητικό

Το κάρβουνο της φωτιάς μου (από καθαρό ξύλο) έχει την ιδιότητα να απορροφά τοξίνες, χημικά, και να βελτιώνει τη γεύση. Μετά το φιλτράρισμα, προσθέτω θρυμματισμένο κάρβουνο στο νερό, το αφήνω λίγη ώρα, το ξαναφιλτράρω. Το νερό γίνεται πιο καθαρό, πιο εύγευστο.

3.5 Η Αποθήκευση και Μεταφορά

Τα Δοχεία μου

Ανοξείδωτο παγούρι. Το βασικό μου. Το βάζω στη φωτιά, το κουβαλάω στο σακίδιο, δεν σπάει.

Πλαστικά μπουκάλια. Ελαφριά, αλλά δεν τα βάζω σε φωτιά. Τα χρησιμοποιώ για μεταφορά, όχι για βρασμό.

Ντενεκέδες. Η αγαπημένη μου λύση για σταθερή βάση. Ένας ντενεκές 5 λίτρων χωράει πολύ νερό, αντέχει στη φωτιά, και αν χρειαστεί, τον χρησιμοποιώ και για μαγείρεμα.

Σακούλες νερού (bladder). Για μεγάλες αποστάσεις, χρησιμοποιώ πλαστικές σακούλες τύπου “camel bag”. Χωράνε στο σακίδιο, πίνω χωρίς να σταματάω.

Η Μεταφορά σε Μεγάλες Αποστάσεις

Όταν ξέρω ότι θα περπατήσω πολύ και το νερό είναι λίγο, κάνω οικονομία. Πίνω μικρές γουλιές, συχνά, όχι μονομιάς. Κρατάω το νερό στο στόμα λίγο πριν το καταπιώ, για να ενυδατωθώ πιο αποτελεσματικά.

Σε δύσκολες συνθήκες, βρέχω ένα πανί και το δένω στο λαιμό μου. Η εξάτμιση δροσίζει, μειώνω την εφίδρωση, κερδίζω χρόνο.

3.6 Η Εξοικονόμηση και Διαχείριση

Ο Κανόνας της Δίψας

Δεν περιμένω να διψάσω. Η δίψα είναι σημάδι ότι έχω ήδη χάσει υγρά. Πίνω μικρές γουλιές τακτικά, ακόμα κι αν δεν διψάω.

Σε ζέστη, πίνω κάθε 20-30 λεπτά. Το καλοκαίρι, υπολογίζω ότι χρειάζομαι τουλάχιστον 1 λίτρο κάθε 2-3 ώρες βαδίσματος.

Η Οικονομία σε Συνθήκες Έλλειψης

Αν το νερό είναι λίγο, μειώνω τη δραστηριότητα. Κινούμαι τις δροσερές ώρες, ξεκουράζομαι στη σκιά το μεσημέρι. Αποφεύγω τον ιδρώτα.

Μαγειρεύω τροφές που δεν χρειάζονται νερό, ή που το νερό του μαγειρέματος το πίνω (π.χ., βράσιμο χόρτων). Τα υγρά από το φαγητό μετράνε.

Η Αφαλάτωση με Απλά Μέσα

Το θαλασσινό νερό είναι θάνατος. Το πίνω μόνο αν το αποστάξω. Έχω ήδη περιγράψει τον ηλιακό αποστακτήρα. Υπάρχει και η μέθοδος του βρασμού και συλλογής ατμών (απόσταξη), αλλά είναι ενεργοβόρα. Την κρατάω για έσχατη ανάγκη.

3.7 Τα Λάθη που Έκανα

Η Πηγή που Δεν Ήταν Πηγή

Στην Τήνο, είδα μια τρύπα σε έναν βράχο που είχε νερό. Χάρηκα. Ήπια. Μετά από λίγες ώρες, είχα διάρροια. Είχε περιττώματα πουλιών. Το νερό φαινόταν καθαρό, αλλά ήταν μολυσμένο. Από τότε, δεν πίνω από στάσιμο νερό χωρίς βρασμό.

Η Παραλία με τα Φύκια

Στη Σίκινο, μάζεψα φύκια, τα έστυψα, και ήπια το υγρό. Ήταν αλμυρό, αλλά το ήπια. Χειρότερη δίψα απέκτησα. Τα φύκια περιέχουν αλάτι. Δεν λειτουργούν σαν πηγή γλυκού νερού.

Το Πλαστικό Μπουκάλι στον Ήλιο

Άφησα πλαστικό μπουκάλι με νερό στον ήλιο για ώρες. Το νερό ζεστάθηκε, έβγαλε μια περίεργη γεύση. Δεν ήταν τοξικό, αλλά δυσάρεστο. Από τότε, κρατάω το νερό στη σκιά, τυλιγμένο σε ύφασμα.

Το Λάθος της Απόσταξης

Προσπάθησα να αποστάξω θαλασσινό νερό βράζοντάς το και μαζεύοντας τους ατμούς με ένα πλαστικό κάλυμμα. Πήρα 100 ml σε 2 ώρες, καίγοντας πολύ ξύλο. Δεν άξιζε. Ο ηλιακός αποστακτήρας είναι πιο αποδοτικός χωρίς φωτιά.

3.8 Η Ικανοποίηση της Ανακάλυψης

Η Πρώτη Γουλιά

Υπάρχει μια στιγμή, μετά από ώρες αναζήτησης, που βρίσκω νερό. Μπορεί να είναι μια στάλα από βράχο, μια λιμνούλα, μια πηγή. Σκύβω, μαζεύω, φέρνω τα χείλη μου στο δοχείο. Η πρώτη γουλιά. Δροσιά, ζωή, επιβράβευση.

Δεν υπάρχει πιο γλυκιά γεύση από το νερό που βρήκα μόνος μου, που το καθάρισα, που το έκανα ασφαλές. Είναι η γεύση της αυτάρκειας.

Η Σύνδεση με το Τοπίο

Κάθε πηγή που ανακαλύπτω, γίνεται δικό μου σημείο αναφοράς. Θυμάμαι το μέρος, τα σημάδια, τη διαδρομή. Την επόμενη φορά, ξέρω πού να πάω.

Οι παλιοί ήξεραν κάθε πηγή, κάθε στάλα. Εγώ, μαθαίνω σιγά σιγά να διαβάζω τον χάρτη του νερού. Η Ελλάδα είναι γεμάτη κρυμμένες πηγές, αρκεί να ξέρω πού να κοιτάξω.

3.9 Ειδικές Περιπτώσεις στην Ελλάδα

Τα Νησιά

Στα νησιά του Αιγαίου, το νερό είναι σπάνιο. Βασίζομαι σε:

Στέρνες (συχνά μισογκρεμισμένες, αλλά με νερό στο βάθος)
Πηγάδια (σε πεδινά, κοντά σε χωράφια)
Δροσιά (κάθε πρωί)
Βράχους που “ιδρώνουν” (υγρασία που συμπυκνώνεται σε σκιερά σημεία)
Εγκαταλελειμμένες δεξαμενές νερού (σε παλιά σπίτια)

Τα Βουνά

Στα βουνά, το νερό είναι πιο άφθονο, αλλά θέλει προσοχή:

Πηγές: συχνά καλυμμένες από βλάστηση
Χιόνι: λιώνω, βράζω, πίνω (το χιόνι δεν είναι αποστειρωμένο, θέλει βράσιμο)
Ρυάκια: ελέγχω ανάντη, φιλτράρω, βράζω

Η Ήπειρος και η Δυτική Ελλάδα

Εδώ, η βροχή είναι συχνή, το νερό άφθονο. Το πρόβλημα είναι η υγρασία. Προσέχω μην κρυώσω. Πίνω ζεστά ροφήματα, όχι παγωμένο νερό.

Η Θράκη

Στους υγροβιότοπους, το νερό υπάρχει, αλλά είναι συχνά μολυσμένο από γεωργία. Φιλτράρω και βράζω σχολαστικά.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Το νερό είναι ζωή. Στη Μεσόγειο, είναι πολύτιμο και σπάνιο. Κάθε φορά που βγαίνω στη φύση, η πρώτη μου σκέψη είναι: πού θα βρω νερό; Η δεύτερη: πώς θα το κάνω ασφαλές; Η τρίτη: πώς θα το κάνω να φτάσει;

Μαθαίνω να διαβάζω το τοπίο, να εντοπίζω πηγές, να συλλέγω δροσιά, να φτιάχνω αποστακτήρες, να φιλτράρω, να βράζω. Κάθε τεχνική με φέρνει πιο κοντά στην αυτάρκεια.

Και κάθε φορά, όταν πίνω νερό που βρήκα μόνος μου, νιώθω ότι κερδίζω μια μικρή μάχη. Όχι εναντίον της φύσης, αλλά μαζί της. Η φύση μου δίνει νερό, εγώ το αξιοποιώ. Και συνεχίζουμε.

Στην Ελλάδα, αυτή η σχέση είναι παλιά, βαθιά, ουσιαστική. Οι πρόγονοί μας ήξεραν να ζουν με το νερό. Εμείς ξαναμαθαίνουμε. Και κάθε σταγόνα μετράει.

Κεφάλαιο 4: Φωτιά – Η Τελετουργία της Θερμότητας

Η Σπίθα που Άλλαξε τα Πάντα

Κοιτάζω τη φλόγα που τρεμοπαίζει μπροστά μου. Μικρή, αδύναμη, ευάλωτη. Ξέρω όμως ότι αυτή η μικρή φλόγα έχει τη δύναμη να με κρατήσει ζωντανό. Τη δημιούργησα από το τίποτα: ένα κομμάτι μέταλλο, μια πέτρα, λίγα ξερά χόρτα. Η φωτιά είναι το μεγαλύτερο δώρο που ανακάλυψε ποτέ η ανθρωπότητα, και κάθε φορά που την ανάβω με τα χέρια μου, νιώθω ότι συμμετέχω σε αυτή την αρχαία τελετουργία.

Θυμάμαι την πρώτη φορά που τα κατάφερα. Ώρες ολόκληρες τρίβοντας ξύλα, με πιασμένα χέρια, με απελπισία. Και ξαφνικά, ένα μικρό κάρβουνο, ένα φύσημα, μια φλόγα. Ούρλιαξα από χαρά. Εκείνο το βράδυ, η φωτιά δεν ήταν απλά ζεστασιά. Ήταν νίκη.

Στην Ελλάδα, η φωτιά έχει διπλή σημασία. Από τη μια, είναι σύμμαχος, ζεστασιά, φως, μαγείρεμα. Από την άλλη, είναι ο μεγαλύτερος εχθρός των δασών μας. Κάθε καλοκαίρι, βλέπουμε τις εικόνες: δάση που καίγονται, σπίτια που χάνονται, ζωές που κινδυνεύουν. Γι’ αυτό, όταν μιλάω για φωτιά, μιλάω πρώτα για σεβασμό. Μετά για τεχνική.

4.1 Η Φιλοσοφία της Φωτιάς

Περισσότερο από Θερμότητα

Η φωτιά δεν με ζεσταίνει μόνο. Με προστατεύει. Τα άγρια ζώα απομακρύνονται. Με στεγνώνει όταν είμαι μούσκεμα. Μου επιτρέπει να μαγειρέψω τροφές που αλλιώς δεν θα μπορούσα να φάω. Καθαρίζει το νερό μου. Δίνει σήμα σε διασώστες. Διώχνει τα κουνούπια. Φωτίζει το σκοτάδι.

Και πάνω απ’ όλα, με ηρεμεί. Υπάρχει κάτι υπνωτικό στη φλόγα. Όταν κάθομαι μπροστά της, η σκέψη μου ηρεμεί, το άγχος φεύγει, ο πανικός υποχωρεί. Σε κατάσταση επιβίωσης, η ψυχραιμία είναι το παν. Η φωτιά μου τη δίνει.

Ο Σεβασμός ως Βάση

Στα ελληνικά δάση, η φωτιά μπορεί να γίνει ανεξέλεγκτη μέσα σε λίγα λεπτά. Μια σπίθα, λίγος άνεμος, ξερά χόρτα, και η καταστροφή είναι προ των πυλών. Γι’ αυτό, πριν ανάψω φωτιά, κάνω τρεις ερωτήσεις στον εαυτό μου:

Επιτρέπεται; Είμαι σε περίοδο απαγόρευσης; Σε περιοχή με κίνδυνο πυρκαγιάς;
Μπορώ να την ελέγξω; Έχω νερό ή χώμα δίπλα μου; Είναι το σημείο κατάλληλο;
Θα τη σβήσω σωστά; Έχω χρόνο και μέσα να αφήσω τον χώρο όπως τον βρήκα;

Αν η απάντηση σε κάποια είναι “όχι”, δεν ανάβω. Ακόμα κι αν κρυώνω. Ακόμα κι αν πεινάω. Μια δασική πυρκαγιά δεν συγχωρεί.

4.2 Τα Υλικά της Φωτιάς

Προσάναμμα – Η Ψυχή της Φλόγας

Η φλόγα δεν ανάβει από μόνη της. Χρειάζεται λεπτά, ξερά, εύφλεκτα υλικά για να ξεκινήσει. Το προσάναμμα είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα. Στην Ελλάδα, έχω άφθονες επιλογές.

Ξερά χόρτα. Τα ψάχνω παντού. Θέλω να είναι εντελώς ξερά, να σπάνε με το παραμικρό. Τα μαζεύω, τα τρίβω ανάμεσα στις παλάμες μου, τα κάνω αφράτα. Έτσι, πιάνουν αμέσως τη σπίθα.

Πευκοβελόνες. Οι ξερές πευκοβελόνες είναι χρυσάφι. Είναι λεπτές, γεμάτες ρητίνη, καίγονται ακόμα και λίγο υγρές. Τις μαζεύω από κάτω από τα πεύκα, εκεί που έχουν πέσει και ξεραθεί. Τις στοιβάζω σε ένα μικρό σωρό.

Φλοιοί δέντρων. Ο φλοιός της σημύδας είναι ο καλύτερος, αλλά η σημύδα δεν είναι συχνή στην Ελλάδα. Ο φλοιός του πεύκου, όμως, έχει ρητίνη και καίγεται καλά. Τον ξεφλουδίζω από πεσμένα, ξερά δέντρα, τον κόβω σε μικρά κομμάτια.

Το χνούδι των φρυγάνων. Στα φρύγανα, στα χαμηλά ξερά φυτά, υπάρχει συχνά ένα λεπτό, βαμβακώδες υλικό στα κάτω φύλλα. Το μαζεύω, το τρίβω, γίνεται σαν πούπουλο. Πιάνει με μία σπίθα.

Κάρβουνο (char cloth). Αυτό το φτιάχνω στο σπίτι. Παίρνω ένα βαμβακερό πανί, το κόβω σε μικρά κομμάτια, το βάζω σε ένα κουτί (π.χ., από ταινία) με μια μικρή τρύπα, και το ρίχνω στη φωτιά. Το πανί καίγεται χωρίς φλόγα, χωρίς οξυγόνο, και γίνεται μαύρο, εύφλεκτο κάρβουνο. Μια σπίθα πάνω του, και ανάβει αμέσως.

Ξυλεία – Η Τροφή της Φωτιάς

Αφού ανάψει το προσάναμμα, θέλω ξύλα. Και εδώ, η ποιότητα μετράει.

Λεπτά κλαδιά. Ξεκινάω με κλαδιά στο πάχος του μολυβιού, μετά του δαχτύλου, μετά του καρπού. Δεν βάζω ποτέ χοντρά ξύλα από την αρχή, θα σβήσουν τη φλόγα.

Τα είδη των ξύλων. Το πεύκο καίγεται γρήγορα, με φλόγα, αλλά κάνει σπίθες. Το έλατο καίγεται αργά, σταθερά, δίνει καλή θράκα. Η ελιά καίγεται πολύ αργά, δίνει τρομερή ζέστη, αλλά δύσκολα ανάβει. Το πουρνάρι είναι σκληρό, καίγεται σαν κάρβουνο.

Σχίσιμο ξύλων. Τα χοντρά ξύλα τα σχίζω. Με το τσεκούρι, χτυπάω στην ίνα, τα ανοίγω στη μέση. Έτσι, αποκαλύπτεται το εσωτερικό, που είναι συχνά πιο ξερό από την εξωτερική επιφάνεια.

Νεκρή ξυλεία. Μαζεύω μόνο πεσμένα, ξερά κλαδιά. Ποτέ δεν κόβω ζωντανό δέντρο. Θέλω να αφήσω τη φύση όπως την βρήκα.

4.3 Τεχνικές Ανάμματος

Ο Πυρόλιθος (Ferrocerium Rod)

Το αγαπημένο μου εργαλείο. Μια μικρή ράβδος από κράμα μετάλλων που βγάζει σπίνθήρες 3.000°C. Δεν βρέχεται, δεν τελειώνει, δεν χαλάει.

Τεχνική: Κρατάω τον πυρόλιθο κοντά στο προσάναμμα. Με την ανάποδη του μαχαιριού (το ατσάλινο μέρος), τρίβω δυνατά κατά μήκος της ράβδου. Οι σπίνθήρες πετάγονται και πέφτουν πάνω στο προσάναμμα. Αν το προσάναμμα είναι καλό, ανάβει αμέσως. Φυσάω απαλά για να δυναμώσει η φλόγα.

Εξάσκηση: Στην αρχή, δυσκολεύτηκα. Τα χέρια μου δεν είχαν συντονισμό, οι σπίνθήρες πήγαιναν αλλού. Με τον καιρό, το έμαθα. Τώρα, ανάβω φωτιά σε λιγότερο από ένα λεπτό.

Τσακμακόπετρα και Πυριτόλιθος

Η αρχαία τεχνική. Στην Ελλάδα, έχουμε άφθονους πυριτόλιθους. Τους βρίσκω σε παραλίες, σε χείμαρρους, σε βουνά.

Τεχνική: Κρατάω τον πυριτόλιθο στο ένα χέρι και το τσακμάκι (ένα κομμάτι σκληρού χάλυβα, π.χ., λάμα μαχαιριού) στο άλλο. Χτυπάω τον πυριτόλιθο με το τσακμάκι, με φορά προς το προσάναμμα. Το μέταλλο κόβει μικροσκοπικά κομμάτια πυριτόλιθου, που αναφλέγονται από την τριβή και γίνονται σπίνθήρες. Πιο δύσκολο, πιο απαιτητικό, πιο αρχαίο.

Η ικανοποίηση: Όταν ανάβω φωτιά με πυριτόλιθο, νιώθω ότι ταξιδεύω χιλιάδες χρόνια πίσω. Στους προγόνους που ανακάλυψαν αυτή την τέχνη.

Τόξο και Δράπανο (Bow Drill)

Η πιο απαιτητική, η πιο πρωτόγονη τεχνική. Τριβή ξύλου με ξύλο. Χρειάζεται υπομονή, δύναμη, και τα σωστά υλικά.

Κατασκευή:

Σανίδα (fire board): Ένα επίπεδο κομμάτι ξύλου, πάχους 1-2 εκατοστών, μήκους 20-30 εκατοστών. Χαράζω μια μικρή λακκούβα και μια σχισμή για να πέφτει το κάρβουνο.
Δράπανο (drill): Ένα ίσιο, κυλινδρικό κλαδί, μήκους 20-30 εκατοστών, πάχους 2-3 εκατοστών.
Τόξο (bow): Ένα εύκαμπτο κλαδί, μήκους 60-80 εκατοστών, με μια χορδή (παράκορντ, σχοινί).
Ροδέλα (bearing block): Μια πέτρα ή ένα κομμάτι ξύλο με λακκούβα, για να πιέζω το δράπανο από πάνω.

Ξύλα: Στην Ελλάδα, διαλέγω:

Λεύκη (εύκολη, μαλακή, δουλεύει)
Φλαμούρι (μαλακό, σταθερό)
Ασβέστης (καλός για αρχάριους)
Πεύκο (ρητινώδες, αλλά δύσκολο)

Τεχνική: Τυλίγω τη χορδή του τόξου γύρω από το δράπανο. Ακουμπώ το δράπανο στη λακκούβα της σανίδας. Πιέζω από πάνω με τη ροδέλα. Αρχίζω να κινώ το τόξο μπρος-πίσω, περιστρέφοντας το δράπανο. Η τριβή δημιουργεί καπνό, μετά σκόνη ξύλου, μετά κάρβουνο. Το κάρβουνο πέφτει από τη σχισμή. Το μαζεύω, το τοποθετώ σε προσάναμμα, φυσάω, και ανάβω.

Ο χρόνος: Η πρώτη μου επιτυχία ήρθε μετά από ώρες αποτυχιών. Τα χέρια μου πονούσαν, η υπομονή μου είχε εξαντληθεί. Αλλά εκείνη η στιγμή που είδα τη φλόγα ήταν μαγική.

Άλλες Μέθοδοι

Μπαταρία και μαλλί. Σε ανάγκη, μπορώ να χρησιμοποιήσω μπαταρία (π.χ., κινητού) και μαλλί ή λεπτό σύρμα. Δημιουργώ βραχυκύκλωμα, το σύρμα πυρακτώνεται, ανάβει το προσάναμμα. Δεν είναι πρακτικό, αλλά λειτουργεί.

Φακός ή γυαλιά. Με ήλιο, μπορώ να εστιάσω τις ακτίνες με φακό ή ακόμα και με τον πάτο ενός αλουμινένιου κουτιού (γυαλισμένου). Δύσκολο, αλλά πιθανό.

4.4 Είδη Φωτιάς

Η Πυραμίδα (Tipi Fire)

Το κλασικό. Στήνω το προσάναμμα στο κέντρο, γύρω του λεπτά κλαδιά σε σχήμα πυραμίδας, αφήνοντας κενό για αέρα. Η φλόγα ανεβαίνει, τα κλαδιά πέφτουν, η φωτιά μεγαλώνει.

Ιδανική για: Μαγείρεμα, γρήγορη φλόγα.

Η Σκάλα / Παράλληλα Ξύλα (Long Fire)

Δύο χοντρά κούτσουρα παράλληλα, με μικρό κενό (5-10 εκατοστά). Ανάμεσά τους, βάζω προσάναμμα και λεπτά κλαδιά. Η φλόγα καίει στο κενό, τα κούτσουρα λειτουργούν σαν εστίες, συγκρατώντας τη θερμότητα.

Ιδανική για: Παρατεταμένη θέρμανση, οικονομία καυσίμων.

Το Αστέρι (Star Fire)

Χοντρά κούτσουρα σε σχήμα αστεριού, με τις άκρες να ενώνονται στο κέντρο. Καθώς καίγονται, σπρώχνω τις άκρες προς το κέντρο. Η φωτιά διατηρείται για ώρες με λίγα ξύλα.

Ιδανική για: Ολονύχτια φωτιά, σταθερή θερμότητα.

Ο Λάκκος (Dakota Fire Hole)

Σκάβω δύο λάκκους που ενώνονται υπόγεια. Ο ένας είναι η εστία, ο άλλος η είσοδος αέρα. Η φωτιά καίει μέσα στη γη, δεν φαίνεται, δεν σκορπά σπίθες, δεν τραβάει την προσοχή.

Ιδανική για: Διακριτικότητα, ασφάλεια, μαγείρεμα (τοποθετώ δοχείο πάνω από την εστία).

Η Αντανακλαστική Φωτιά

Στήνω την πυραμίδα μπροστά από έναν βράχο ή ένα τοίχωμα. Ο βράχος αντανακλά τη θερμότητα προς το καταφύγιο. Διπλασιάζω τη ζέστη που δέχομαι.

4.5 Η Διατήρηση της Φωτιάς

Τη Νύχτα

Δεν θέλω να ξυπνάω κάθε ώρα να προσθέτω ξύλα. Το αστέρι είναι η λύση. Βάζω 4-5 χοντρά κούτσουρα σε αστέρι, με τις άκρες να ενώνονται. Η φωτιά καίει αργά, οι άκρες σιγά σιγά γίνονται κάρβουνο. Κάθε λίγες ώρες, σπρώχνω λίγο ακόμα προς το κέντρο.

Εναλλακτικά: Τη νύχτα, καλύπτω τα κάρβουνα με στάχτη. Η στάχτη μονώνει, τα κάρβουνα διατηρούνται ζεστά για ώρες. Το πρωί, τα ξεσκεπάζω, προσθέτω προσάναμμα, φυσάω, και η φωτιά ξανανάβει.

Στη Βροχή

Η βροχή σβήνει τις φωτιές. Γι’ αυτό, φροντίζω να έχω προστασία. Στήνω τον μουσαμά πάνω από την εστία, σε ύψος που να μην καεί. Η φλόγα τρέφεται, η βροχή δεν την αγγίζει.

Αν τα ξύλα είναι βρεγμένα, τα σχίζω. Το εσωτερικό είναι συχνά στεγνό. Το προσάναμμα το κρατάω στο σακίδιο ή στο καταφύγιο, προστατευμένο.

Στον Άνεμο

Ο άνεμος μπορεί να σβήσει μια νέα φωτιά ή να την κάνει ανεξέλεγκτη. Φτιάχνω ανεμοφράκτη: έναν τοίχο από πέτρες ή χώμα γύρω από την εστία, αφήνοντας ένα άνοιγμα για να παίρνει αέρα η φωτιά, αλλά να μην της επιτίθεται.

4.6 Η Ασφάλεια

Η Προετοιμασία του Χώρου

Πριν ανάψω, καθαρίζω τον χώρο. Ξερά χόρτα, φύλλα, κλαδιά, όλα μακριά σε ακτίνα τουλάχιστον 2 μέτρων. Σκάβω ένα λάκκο ή βάζω πέτρες γύρω από την εστία, για να μη φύγει η φωτιά.

Νερό δίπλα μου: Πάντα έχω ένα δοχείο με νερό ή ένα σακίδιο με χώμα δίπλα μου. Αν χρειαστεί, ρίχνω αμέσως.

Η Πυρόσβεση

Όταν τελειώνω, δεν αφήνω τίποτα στην τύχη. Ρίχνω άφθονο νερό. Ανακατεύω τα κάρβουνα με ένα ξύλο. Ξαναρίχνω νερό. Αγγίζω τη στάχτη με το χέρι μου (προσεκτικά) για να νιώσω αν έχει ζέστη. Αν νιώσω έστω και λίγη ζέστη, συνεχίζω.

Στο τέλος, σκορπίζω τις πέτρες, γεμίζω τον λάκκο με χώμα, αφήνω τον χώρο όπως τον βρήκα. Κανένα ίχνος.

Στην Αντιπυρική Περίοδο

Από Μάιο έως Οκτώβριο, η φωτιά απαγορεύεται σε δάση και δασικές εκτάσεις. Το τηρώ απαρέγκλιτα. Χρησιμοποιώ υπαίθριες κουζίνες υγραερίου (camps stoves) σε επιτρεπόμενες ζώνες, ή μαγειρεύω χωρίς φωτιά. Δεν ρισκάρω.

4.7 Η Πολιτισμική Διάσταση

Η Φωτιά στην Ελληνική Παράδοση

Οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν τη φωτιά. Στην Ολυμπία, η φλόγα έκαιγε συνεχώς. Η Εστία ήταν θεά του σπιτιού, της οικογένειας, της φλόγας. Σε κάθε σπίτι, η φωτιά ήταν η καρδιά.

Σήμερα, σε πολλά χωριά, ανάβουν φωτιές το Πάσχα, τον Δεκαπενταύγουστο, του Αϊ-Γιάννη. Πηδάνε από πάνω, γιορτάζουν. Η φωτιά ενώνει τους ανθρώπους.

Η Φωτιά στην Καθημερινότητα του Bushcrafter

Για μένα, η φωτιά είναι τελετουργία. Δεν την ανάβω βιαστικά. Διαλέγω τα ξύλα με προσοχή, τα στοιβάζω με τάξη, τιμώ τη στιγμή. Καθώς ανάβει, κάθομαι και την κοιτάζω. Σκέφτομαι. Ονειρεύομαι. Η φλόγα με ηρεμεί, με γειώνει, με συνδέει.

4.8 Τα Λάθη που Έκανα

Η Βιαστική Εστία

Στην Πάρνηθα, μια φορά, βιαζόμουν να ζεσταθώ. Έστησα την εστία βιαστικά, χωρίς να καθαρίσω καλά τον χώρο. Μια σπίθα πετάχτηκε, έκαψε ένα μικρό θάμνο δίπλα. Πρόλαβα και το έσβησα, αλλά τρόμαξα. Από τότε, αφιερώνω χρόνο στην προετοιμασία.

Τα Βρεγμένα Ξύλα

Στη Ζάκυνθο, μετά από βροχή, προσπάθησα να ανάψω φωτιά με βρεγμένα ξύλα. Ώρες ταλαιπωρίας, καπνός, τίποτα. Δεν είχα σχίσει τα ξύλα για να βρω το στεγνό εσωτερικό. Από τότε, σχίζω πάντα.

Η Λάθος Θέση

Στην Κρήτη, έστησα τη φωτιά μπροστά σε έναν βράχο. Το βράδυ, γύρισε ο άνεμος, και ο καπνός μπήκε στο καταφύγιο. Ξύπνησα με πρησμένα μάτια. Τώρα, ελέγχω τον άνεμο πριν αποφασίσω πού θα στήσω.

Το Απρόσεκτο Σβήσιμο

Στην Εύβοια, μια φορά, νόμιζα ότι είχα σβήσει καλά. Έριξα νερό, έφυγα. Το επόμενο πρωί, γύρισα από άλλο μονοπάτι και είδα καπνό. Είχε αναζωπυρωθεί. Έτρεξα, το έσβησα, αλλά αν δεν είχα περάσει, θα είχα προκαλέσει πυρκαγιά. Τώρα, ελέγχω με τα χέρια μου.

4.9 Η Ικανοποίηση της Φλόγας

Το Δείπνο μπροστά στη Φωτιά

Δεν υπάρχει καλύτερο γεύμα από αυτό που μαγείρεψα στη φωτιά που άναψα μόνος μου. Χόρτα βρασμένα, ψάρι ψητό, τσάι του βουνού. Η γεύση έχει μέσα της καπνό, κόπο, ικανοποίηση.

Η Παρέα της Φλόγας

Μόνος ή με παρέα, η φωτιά ενώνει. Οι κουβέντες γύρω από τη φλόγα είναι διαφορετικές. Πιο βαθιές, πιο αληθινές. Το σκοτάδι τριγύρω σε κάνει να νιώθεις τη ζεστασιά πιο έντονα.

Η Νύχτα που Σώθηκα

Μια νύχτα, χειμώνα, στην Οίτη, έχασα τον δρόμο. Σκοτάδι, κρύο, απελπισία. Κατάφερα να ανάψω φωτιά με πυρόλιθο, με τρεμάμενα χέρια. Η φλόγα με κράτησε ζεστό, με κράτησε ήρεμο, με κράτησε ζωντανό. Την επόμενη μέρα, βγήκα στο μονοπάτι.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Η φωτιά είναι δώρο και ευθύνη. Στην Ελλάδα, τη χρησιμοποιώ με σεβασμό, με γνώση, με ταπείνωση. Μαθαίνω να την ανάβω με κάθε τρόπο, να τη διατηρώ, να την ελέγχω. Κάθε φορά είναι μια μικρή νίκη.

Αλλά το σημαντικότερο είναι αυτό: όταν κοιτάζω τη φλόγα, βλέπω μέσα της όλους όσους την είχαν ανάψει πριν από μένα. Τους αρχαίους κυνηγούς, τους βοσκούς, τους αγρότες, τους ταξιδιώτες. Τους νιώθω κοντά μου. Η φωτιά με συνδέει μαζί τους. Και με συνδέει με τη γη.

Γι’ αυτό, κάθε φορά που σβήνω τη φωτιά, το κάνω με ευγνωμοσύνη. Και υπόσχομαι ότι την επόμενη φορά, θα είμαι ακόμα καλύτερος. Πιο προσεκτικός, πιο ικανός, πιο άξιος αυτού του δώρου.

Κεφάλαιο 5: Τροφή από την Άγρια Ελληνική Γη

Η Πείνα που Με Οδήγησε στη Μάθηση

Θυμάμαι εκείνη την άνοιξη στον Ταΰγετο. Είχα υπολογίσει λάθος τις προμήθειές μου, και το απόγευμα της δεύτερης μέρας το σακίδιό μου είχε μόνο μισή σοκολάτα και λίγους ξηρούς καρπούς. Η κοιλιά μου γουργούριζε, αλλά γύρω μου η φύση ήταν γεμάτη ζωή: πράσινα φυτά παντού, πουλιά, ίχνη ζώων. Τότε κατάλαβα ότι η τροφή ήταν εκεί, μπροστά μου. Απλά δεν ήξερα πώς να τη διαβάσω.

Ευτυχώς, συνάντησα έναν βοσκό. Με είδε να κοιτάζω αμήχανα τα χόρτα, γέλασε, και άρχισε να μου δείχνει: “Αυτό είναι ραδίκι, αυτό ζοχός, αυτό γλιστρίδα”. Μέσα σε μισή ώρα, είχε γεμίσει την τσέπη μου με χόρτα. Τα έβρασα, τα έφαγα, και ένιωσα πλούσιος.

Από τότε, αφιέρωσα χρόνια στη μελέτη της άγριας ελληνικής γαστρονομίας. Δεν το έκανα από ανάγκη, αλλά από περιέργεια. Και ανακάλυψα ότι η Ελλάδα είναι μια απέραντη αποθήκη τροφής, αρκεί να ξέρεις πού να κοιτάξεις.

5.1 Η Φιλοσοφία της Τροφοσυλλογής

Περισσότερο από Επιβίωση

Η αναζήτηση τροφής στη φύση δεν είναι απλά μια τεχνική επιβίωσης. Είναι μια σύνδεση με τη γη, με τις εποχές, με τους προγόνους μου. Οι αρχαίοι Έλληνες, οι βοσκοί, οι αγρότες, οι μοναχοί, όλοι τους γνώριζαν τα μυστικά της άγριας χλωρίδας. Σήμερα, εγώ προσπαθώ να ξαναμάθω όσα εκείνοι θεωρούσαν αυτονόητα.

Στην Κρήτη, η γνώση των άγριων χόρτων έχει καταγραφεί ως στοιχείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς . Οι πρακτικές αναγνώρισης, διαλογής, συλλογής, επεξεργασίας και κατανάλωσης της άγριας βρώσιμης χλωρίδας αποτελούν βασικό στοιχείο του διατροφικού πολιτισμού του νησιού. Πολλές από τις ονομασίες που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι ίδιες με αυτές που διασώζουν ο Διοσκουρίδης, ο Θεόφραστος, ο Γαληνός . Αυτή η συνέχεια με κάνει να νιώθω μέρος μιας αδιάσπαστης παράδοσης.

Ο Χρυσός Κανόνας: Απόλυτη Βεβαιότητα

Πριν βάλω οτιδήποτε στο στόμα μου, ακολουθώ έναν κανόνα: αν δεν είμαι 100% σίγουρος για την ταυτότητα και την ασφάλειά του, δεν το τρώω. Η Ελλάδα έχει δηλητηριώδη φυτά, και ένα λάθος μπορεί να αποβεί μοιραίο.

Γι’ αυτό, ξεκίνησα μαθαίνοντας λίγα είδη, πολύ καλά. Πρώτα τα πιο κοινά, τα πιο εύκολα, αυτά που δεν μοιάζουν με επικίνδυνα. Μετά, σιγά σιγά, επέκτεινα τις γνώσεις μου. Και πάντα, πριν δοκιμάσω κάτι νέο, συμβουλεύομαι ειδικούς, βιβλία, ή ανθρώπους της περιοχής.

5.2 Βρώσιμα Άγρια Χόρτα – Η Αφθονία της Ελληνικής Γης

Ραδίκια (Cichorium intybus)

Τα ραδίκια είναι παντού. Σε χωράφια, σε λιβάδια, σε πλαγιές, ακόμα και σε πεζοδρόμια. Τα αναγνωρίζω από τα φύλλα τους που σχηματίζουν ροζέτα, με χαρακτηριστικό σχήμα και ελαφρώς πικρή γεύση.

Τι μαζεύω: Τα τρυφερά φύλλα, πριν ανθίσει το φυτό. Την άνοιξη είναι πιο μαλακά και λιγότερο πικρά. Το φθινόπωρο, μετά τις πρώτες βροχές, βγάζει καινούργια φύλλα.

Πώς τα τρώω: Βραστά, με λάδι και λεμόνι. Σε σαλάτες, ανακατεμένα με άλλα χόρτα. Ακόμα και ωμά, σε μικρές ποσότητες. Η πίκρα τους είναι ευεργετική για το συκώτι, λένε οι παλιοί.

Ζοχός (Sonchus oleraceus)

Ο ζοχός μοιάζει λίγο με αγκάθι, αλλά δεν τσιμπάει. Τον βρίσκω σε χωράφια, κήπους, και πρόσφατα καμένα εδάφη. Είναι από τα πρώτα φυτά που εμφανίζονται μετά από φωτιά.

Τι μαζεύω: Τα τρυφερά φύλλα και τους βλαστούς. Προτιμώ τα φυτά που δεν έχουν ανθίσει ακόμα.

Πώς τα τρώω: Βραστά, σαν σπανάκι. Λιγότερο πικρός από το ραδίκι, πιο μαλακός. Ιδανικός για χορτόπιτες.

Γλιστρίδα (Portulaca oleracea)

Η γλιστρίδα είναι ένα θαύμα της φύσης. Την αναγνωρίζω από τα παχιά, σαρκώδη φύλλα της και τους κοκκινωπούς βλαστούς. Φυτρώνει παντού, σε καλλιεργημένα και ακαλλιέργητα εδάφη.

Γιατί είναι σημαντική: Έχει τα περισσότερα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα από οποιοδήποτε άλλο φυτό . Είναι πλούσια σε βιταμίνη C και σίδηρο. Λέγεται ότι αν μασήσω μερικά φρέσκα φύλλα και τα βάλω κάτω από τη γλώσσα μου, ξεδιψάω .

Πώς τη τρώω: Ωμή σε σαλάτες, με ντομάτα, αγγούρι, κρεμμύδι. Δροσερή, ελαφρώς ξινή, απολαυστική. Την προσθέτω σε ντοματοσαλάτα ή την τρώω σκέτη.

Μολόχα (Malva sylvestris)

Η μολόχα φυτρώνει σε δρόμους, χωράφια, εγκαταλειμμένα μέρη. Την αναγνωρίζω από τα στρογγυλά, χαρακτηριστικά φύλλα της και τα ροζ-μοβ άνθη της.

Τι μαζεύω: Τα τρυφερά φύλλα και τους βλαστούς, πριν την άνθιση. Τα άνθη επίσης τρώγονται.

Πώς τη τρώω: Βραστή, σαν σπανάκι. Κάνει μια ελαφρώς γλοιώδη υφή (σαν τη μπάμια), που σε κάποιους αρέσει, σε κάποιους όχι. Την προσθέτω σε σούπες, σε πίτες. Τα άνθη διακοσμούν σαλάτες.

Τσουκνίδα (Urtica dioica)

Η τσουκνίδα είναι γνωστή για το τσούξιμό της, αλλά και για τη θρεπτική της αξία. Την αναγνωρίζω από τα φύλλα της που είναι καλυμμένα με μικρές τρίχες. Φυτρώνει σε υγρά, πλούσια εδάφη.

Πώς τη μαζεύω: Με γάντια, ή κόβοντας τους βλαστούς με ψαλίδι, χωρίς να την αγγίξω. Μόλις βράσει, χάνει την τσουχτερή της ιδιότητα.

Πώς τη τρώω: Βραστή, σε σούπες, σε πίτες. Πλούσια σε σίδηρο, βιταμίνες, μέταλλα. Το νερό που βράζει γίνεται ένα θρεπτικό τσάι.

Παπαρούνα (Papaver rhoeas)

Η κόκκινη παπαρούνα είναι από τα πιο όμορφα αγριολούλουδα. Τα φύλλα της, όμως, είναι βρώσιμα.

Τι μαζεύω: Τα τρυφερά φύλλα, πριν ανθίσει το φυτό. Μετά την άνθιση, γίνονται πικρά.

Πώς τα τρώω: Βραστά, με άλλα χόρτα. Δίνουν ένα ελαφρύ άρωμα.

Αγριοκαρδαμούδα (Capsella bursa-pastoris)

Ένα κοινό ζιζάνιο που το βρίσκω παντού. Τα φύλλα του τρώγονται βραστά, και τα άνθη του δίνουν μια πιπεράτη γεύση σε σαλάτες .

Ασφόδελος (Asphodelus aestivus)

Εδώ μπαίνουμε σε πιο σύνθετο έδαφος. Ο ασφόδελος είναι ένα φυτό με βαθιά ιστορία. Οι ρίζες του (βολβοί) χρησιμοποιήθηκαν για τροφή σε περιόδους πείνας, όπως στη γερμανική Κατοχή .

Προσοχή: Οι ρίζες χρειάζονται ειδική επεξεργασία. Ξεραίνονται, αλέθονται, και γίνονται αλεύρι για ψωμί, ή βράζονται για να παραχθεί μια κολλώδης ουσία . Δεν τις τρώω ωμές. Χρειάζεται γνώση και προετοιμασία. Οι αρχαίοι, όπως ο Θεόφραστος και ο Διοσκουρίδης, αναφέρουν τις ρίζες και ως θεραπευτικές .

Αγριαγκινάρα (Cynara cardunculus)

Την άνοιξη, στις πεδινές και ημιορεινές περιοχές, μαζεύω αγριαγκινάρες. Τις αναγνωρίζω από τα αγκαθωτά φύλλα και τις μοβ ανθοκεφαλές.

Τι μαζεύω: Τους τρυφερούς βλαστούς, τα φύλλα, και τις ανθοκεφαλές πριν ανθίσουν .

Πώς τα τρώω: Βραστά με άλλα λαχανικά, ή με κρέας. Τις μικρές ανθοκεφαλές τις κάνω ομελέτα ή τουρσί .

5.3 Καρποί και Ξηροί Καρποί

Κούμαρα (Arbutus unedo)

Το φθινόπωρο, η κουμαριά γεμίζει με κόκκινους, χνουδωτούς καρπούς. Τους τρώω ωμούς, αλλά με μέτρο. Πολλοί κάνουν το λάθος να φάνε πολλά και μετά νιώθουν δυσφορία. Λίγοι, για γεύση και ενέργεια.

Από τα κούμαρα, φτιάχνω και λικέρ. Τα βάζω σε ένα βάζο με τσικουδιά ή ρακί, τα αφήνω για μερικές βδομάδες, και έχω ένα γλυκό, αρωματικό ποτό.

Βελανίδια (Quercus spp.)

Τα βελανίδια ήταν βασική τροφή για τους αρχαίους πληθυσμούς. Είναι πλούσια σε υδατάνθρακες, αλλά περιέχουν τανίνες, που τα κάνουν πικρά και δύσπεπτα.

Πώς τα επεξεργάζομαι:

Μαζεύω ώριμα βελανίδια, τα σπάω, βγάζω το ψίχα.
Τα βράζω για 15-20 λεπτά, αλλάζω το νερό.
Τα βράζω ξανά, ξαναλλάζω νερό. Το επαναλαμβάνω 3-4 φορές, μέχρι το νερό να μην είναι πικρό.
Τα στεγνώνω, τα αλέθω σε αλεύρι.

Με αλεύρι βελανιδιού, φτιάχνω ψωμί, μπισκότα, χυλούς. Δεν φουσκώνει σαν το σιτάρι, αλλά έχει μια γήινη, ιδιαίτερη γεύση.

Κάστανα (Castanea sativa)

Το φθινόπωρο, στα ορεινά δάση, τα κάστανα πέφτουν βροχή. Τα μαζεύω, τα χαράζω, τα ψήνω στη φωτιά. Γίνονται ένα γεύμα από μόνα τους. Τα βράζω, τα κάνω πουρέ, τα αποθηκεύω ξερά για τον χειμώνα.

Αγριοαχλάδια και Αγριομήλα (Pyrus spp., Malus sylvestris)

Μικρά, σκληρά, ξινά. Δεν τρώγονται ωμά εύκολα. Τα ψήνω στη φωτιά, ολόκληρα ή κομμένα. Η θερμότητα τα μαλακώνει, η γλύκα τους αναδεικνύεται. Γίνονται ένα υπέροχο συνοδευτικό σε κρέας ή χυλό.

Κράνα (Cornus mas)

Τα κράνα είναι μικροί, κόκκινοι, ελλειπτικοί καρποί, ξινόγλυκοι. Τους βρίσκω σε φράχτες, σε άκρες δασών. Τους τρώω ωμούς, τους κάνω γλυκό του κουταλιού, ή τους αποξηραίνω.

5.4 Κυνήγι και Παγίδες – Το Ηθικό Δίλημμα

Η Νομοθεσία

Πριν προχωρήσω, ένα σημαντικό σημείο: το κυνήγι και η τοποθέτηση παγίδων στην Ελλάδα διέπονται από αυστηρούς νόμους. Δεν επιτρέπεται το κυνήγι χωρίς άδεια, σε απαγορευμένες περιόδους, ή σε προστατευόμενες περιοχές. Υπάρχει ειδική νομοθεσία για την προστασία της άγριας πανίδας, που ορίζει ποια είδη επιτρέπεται να θηρεύονται και υπό ποιες προϋποθέσεις .

Σε πραγματική κατάσταση επιβίωσης, η νομοθεσία μπαίνει σε δεύτερη μοίρα. Αλλά στην εξάσκηση, τηρώ τους νόμους. Το κυνήγι δεν είναι παιχνίδι.

Οι Παγίδες – Μάθηση, όχι Πρακτική

Παρ’ όλα αυτά, μαθαίνω τις τεχνικές. Για τη γνώση. Για την περίπτωση ανάγκης. Για να κατανοώ πώς λειτουργεί η φύση.

Απλή παγίδα πίεσης (Paiute deadfall): Μια επίπεδη πέτρα, ένα δοκάρι, και ένα σύστημα από δόλωμα και σούστα. Το ζώο, τραβώντας το δόλωμα, απελευθερώνει την πέτρα και παγιδεύεται. Δεν τη χρησιμοποιώ, αλλά την έχω κατασκευάσει για εξάσκηση.

Δίχτυ παγίδας (Snare): Ένας βρόχος από σύρμα ή παράκορντ, τοποθετημένος σε μονοπάτι ζώων. Το ζώο περνάει, ο βρόχος σφίγγει, το συγκρατεί. Χρειάζεται γνώση των μονοπατιών, του ύψους, της δύναμης.

Παγίδα φωλιάς: Για πουλιά που φωλιάζουν στο έδαφος, όπως πέρδικες. Εντοπίζω τη φωλιά, τοποθετώ μια μικρή παγίδα κοντά. Δεν την πειράζω, δεν ενοχλώ.

Το Ψάρεμα

Πιο εύκολο, πιο προσιτό, λιγότερο ηθικά φορτισμένο.

Αυτοσχέδια αγκίστρια: Από καρφίτσα, από συνδετήρα, από αγκάθι θάμνου (π.χ., από αγριοτριανταφυλλιά). Τα λιμάρω, τα κάνω να έχουν γαντζάκι, τα δένω σε πετονιά (από παράκορντ, αν χρειαστεί).

Δόλωμα: Σκαλίζω το χώμα, βρίσκω σκουλήκια. Πιάνω έντομα, ακρίδες, γρύλους. Ακόμα και ψίχουλα από ψωμί, ζυμωμένα σε μπαλίτσα.

Απόχη: Με ένα μπλουζάκι ή ένα πανί, το δένω σε ένα κλαδί σε σχήμα διχτυού. Σε ρηχά νερά, “σαρώνω” το βυθό και πιάνω μικρά ψαράκια, γαρίδες.

Καμάκι: Ένα ίσιο, δυνατό κλαδί, το κάνω μυτερό, το καψαλίζω στη φωτιά για να σκληρύνει. Σε ρηχά, καθαρά νερά, καρφώνω ψάρια.

5.5 Έντομα – Η Απρόσμενη Πρωτεΐνη

Η Αποστροφή μου ΔΕΝ Ξεπερνιέται….

5.6 Μαγείρεμα στη Φωτιά

Η Τέχνη της Φλόγας

Το μαγείρεμα στη φύση δεν μοιάζει με αυτό της κουζίνας. Εδώ, η φωτιά είναι σύμμαχος και τα υλικά είναι λίγα. Χρειάζεται προσαρμογή, δημιουργικότητα, υπομονή.

Βράσιμο σε τενεκέ

Ο αγαπημένος μου τρόπος. Ένας ντενεκέ από ελιές, καθαρισμένος καλά, γίνεται η κατσαρόλα μου. Τον κρεμάω πάνω από τη φωτιά με ένα σύρμα, ή τον ακουμπάω σε πέτρες δίπλα στα κάρβουνα. Βράζω νερό, ρίχνω χόρτα, μαγειρεύω όσπρια (αν έχω), φτιάχνω τσάι.

Ψήσιμο σε Κάρβουνα

Σούβλες: Κόβω ίσια, πράσινα (φρέσκα) κλαδιά (για να μην καίγονται), τα κάνω μυτερά, περνάω κομμάτια κρέας, ψάρι, λαχανικά. Τα γυρίζω πάνω από τα κάρβουνα.

Πέτρες: Ζεσταίνω επίπεδες πέτρες στη φωτιά, τις ακουμπάω σε σταθερή επιφάνεια, και ψήνω πάνω τους. Ιδανικό για λεπτά ψάρια, για χόρτα, για αυγά (αν έχω).

Το Ψήσιμο σε Πηλό

Η πιο εντυπωσιακή τεχνική. Ανακατεύω χώμα (πηλό) με νερό, κάνω μια λάσπη. Τυλίγω το θήραμα (ψάρι, πουλί, μικρό ζώο) σε φύλλα (π.χ., αμπελόφυλλα, φύλλα καστανιάς). Το καλύπτω με ένα παχύ στρώμα πηλού, 2-3 εκατοστά. Το τοποθετώ στα κάρβουνα, το σκεπάζω κι άλλο. Το αφήνω για 1-2 ώρες. Όταν ο πηλός στεγνώσει και ραγίσει, τον σπάω. Τα φτερά ή τα λέπια του ζώου κολλάνε στον πηλό και βγαίνουν μαζί. Το κρέας μένει τρυφερό, ζουμερό, μαγειρεμένο στον ατμό του.

Λάκκος Φωτιάς

Σκάβω ένα λάκκο, τον γεμίζω με ξύλα, ανάβω φωτιά. Όταν τα ξύλα γίνουν κάρβουνα, ρίχνω μέσα το φαγητό (τυλιγμένο σε φύλλα), σκεπάζω με χώμα. Το αφήνω για ώρες. Ιδανικό για μεγάλα κομμάτια κρέατος, για ρίζες, για βολβούς.

5.7 Συντήρηση και Αποθήκευση

Ξήρανση

Ο πιο απλός τρόπος. Κόβω τα χόρτα ή το κρέας σε λεπτές λωρίδες. Τα απλώνω σε ένα σχοινί ή σε πέτρες, στον ήλιο, σε ξηρό, αεριζόμενο μέρος. Τα γυρίζω, τα προστατεύω από έντομα. Σε 2-3 μέρες, έχω αποξηραμένη τροφή που διατηρείται για μήνες.

Κάπνισμα

Χτίζω ένα μικρό πρόχειρο καπνιστήρι: ένα πλαίσιο από κλαδιά, καλυμμένο με μουσαμά. Από κάτω, σιγανή φωτιά με ξύλα που βγάζουν καπνό (π.χ., πρίνος, σφενδάμι). Κρεμάω το κρέας ή το ψάρι μέσα, το αφήνω ώρες ή μέρες. Ο καπνός το συντηρεί, του δίνει γεύση.

Αποθήκευση σε Δοχεία

Αν έχω ντενεκέδες, βάζω μέσα τα αποξηραμένα ή καπνιστά τρόφιμα. Τους κλείνω καλά, τους προστατεύω από υγρασία, τρωκτικά, έντομα. Τους κρεμάω ψηλά, σε δέντρο, μακριά από ζώα.

5.8 Η Πολιτισμική Διάσταση

Οι Μαντινάδες και οι Παροιμίες

Στην Κρήτη, τα χόρτα έχουν μπει και στις μαντινάδες: “Αρνί ‘φαες κι αρνήθης με, τυρί και τυραννάς με και χόρτα και με χόρτασες κι όλο κακολογάς με” . Μια άλλη λέει: “Στο Κάστρο και τσι Γούβες, λίγο-λίγο το ψωμί και χαχαλιές τσι βρούβες” . Οι βρούβες (άγρια χόρτα) ήταν τροφή φτωχών, αλλά και απόλαυση.

Υπάρχει και ένα ανέκδοτο: αν αφήσεις μια κατσίκα και έναν Κρητικό σε ένα λιβάδι, ο Κρητικός θα καταφέρει να εξαφανίσει τα χόρτα πιο γρήγορα!

Τα Χόρτα στη Νηστεία

Στις μακρές περιόδους νηστείας της Ορθοδοξίας, τα χόρτα είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο. Στη μοναστηριακή κουζίνα, οι πίτες με άγρια χόρτα ήταν βασικό φαγητό. Την ημέρα των Αγίων Σαράντα, το έθιμο ήθελε σαράντα λογιών φαγητά στο τραπέζι, και οι Κρητικοί έφτιαχναν πίτες με σαράντα αγριόχορτα .

Ακόμα και το Πάσχα, παραδοσιακά το γεύμα δεν ήταν ο οβελίας, αλλά οι ασκόλυμπροι με αρνάκι ή οι αγριαγκινάρες με κατσικάκι αβγολέμονο . Η γνώση των χόρτων ήταν συνυφασμένη με τη θρησκεία, την παράδοση, την επιβίωση.

5.9 Τα Λάθη που Έκανα

Οι Πικρές Παπαρούνες

Μάζεψα παπαρούνες μετά την άνθιση. Τις έβρασα, και ήταν τόσο πικρές που δεν μπορούσα να τις φάω. Έμαθα: τα φύλλα μαζεύονται πριν ανθίσει το φυτό.

Η Αγριοκαρδαμούδα που Μπέρδεψα

Μια φορά, μπέρδεψα την αγριοκαρδαμούδα με ένα άλλο, άγνωστο φυτό. Ευτυχώς, το παρατήρησα πριν το φάω. Έκτοτε, είμαι ακόμα πιο προσεκτικός. Κοιτάζω, συγκρίνω, αν έχω αμφιβολία, δεν το τρώω.

Οι Πολλές Κουμαριές

Στην Εύβοια, βρήκα μια κουμαριά φορτωμένη καρπούς. Έφαγα πολλά. Το βράδυ, το στομάχι μου διαμαρτυρήθηκε. Έμαθα: τα κούμαρα, με μέτρο.

Το Ακατέργαστο Βελανίδι

Δοκίμασα ωμό βελανίδι. Πικρία, στυφάδα, ταραχή στο στομάχι. Έμαθα: τα βελανίδια θέλουν επεξεργασία. Τώρα, τα βράζω, τα ξεπλένω, τα ξαναβράζω, και μετά τα τρώω.

5.10 Η Ικανοποίηση της Αυτάρκειας

Το Γεύμα που Μάζεψα Μόνος μου

Κάθομαι μπροστά στη φωτιά. Μπροστά μου, ένας ντενεκές βράζει με χόρτα που μάζεψα το πρωί. Έχω φτιάξει τσάι από φασκόμηλο του βουνού.

Το φαγητό είναι λιτό. Λίγο αλάτι, λίγο λάδι (αν έχω). Αλλά είναι δικό μου. Το βρήκα, το αναγνώρισα, το μάζεψα, το μαγείρεψα. Κανένα εστιατόριο δεν μπορεί να μου προσφέρει αυτή την ικανοποίηση.

Η Σύνδεση με τους Προγόνους

Καθώς τρώω, σκέφτομαι τους προγόνους που έκαναν το ίδιο. Τους βοσκούς, τους μοναχούς, τους φτωχούς αγρότες. Τα ίδια χόρτα μαζεύαν, τα ίδια έβραζαν, τα ίδια τρώγανε. Εγώ, σήμερα, συνεχίζω μια παράδοση χιλιετιών.

Η ελληνική γη είναι γενναιόδωρη. Δεν χρειάζεται να λιμοκτονήσω. Χρειάζεται να μάθω να τη διαβάζω. Και να την τιμώ, παίρνοντας μόνο ό,τι χρειάζομαι, αφήνοντας την ανέπαφη για τους επόμενους.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Η τροφή από την άγρια ελληνική γη είναι μια περιπέτεια γεμάτη γνώση, γεύση, και ιστορία. Μαθαίνω να αναγνωρίζω τα χόρτα, τους καρπούς, τα ίχνη. Δοκιμάζω τεχνικές μαγειρικής, συντήρησης, αποθήκευσης. Σέβομαι τη φύση, παίρνοντας μόνο ό,τι χρειάζομαι.

Δεν γίνομαι ειδικός σε μια μέρα. Θέλει χρόνια παρατήρησης, δοκιμών, λαθών. Αλλά κάθε φορά, το γεύμα γίνεται πλουσιότερο. Όχι μόνο σε υλικά, αλλά σε εμπειρία.

Η Ελλάδα προσφέρει μια ανεπανάληπτη ποικιλία: από τα χόρτα της Κρήτης μέχρι τα κάστανα της Πίνδου, από τα κούμαρα της Εύβοιας μέχρι τις αγριαγκινάρες της Πελοποννήσου. Κάθε τόπος έχει τα δικά του μυστικά. Κάθε εποχή τα δικά της δώρα.

Εγώ, απλά, προσπαθώ να είμαι άξιος αυτών των δώρων. Και να μην ξεχνώ: η πραγματική τροφή δεν είναι αυτή που αγοράζω στο σουπερμάρκετ. Είναι αυτή που βρίσκω, αναγνωρίζω, και μαγειρεύω με τα χέρια μου. Αυτή που με συνδέει με τη γη και τους προγόνους μου.

Κεφάλαιο 6: Εργαλεία από τη Φύση

Η Στιγμή που Κατάλαβα την Αξία της Κατασκευής

Θυμάμαι μια φθινοπωρινή μέρα στην Εύβοια. Είχα ξεχάσει το σχοινί μου στη βάση, και είχα ανέβει στο βουνό με μόνο το μαχαίρι μου. Χρειαζόμουν να δέσω τον μουσαμά μου, γιατί ο αέρας δυνάμωνε. Κοίταξα γύρω μου: φλαμούρια, πουρνάρια, αγριελιές. Τότε θυμήθηκα τα λόγια ενός παλιού βοσκού: “Το δάσος σου δίνει ό,τι χρειάζεσαι, αρκεί να ξέρεις να το ζητήσεις”.

Έκοψα λωρίδες φλοιού από ένα νεαρό φλαμούρι, τις έπλεξα, και σε μισή ώρα είχα ένα σχοινί που άντεξε όλη τη νύχτα. Εκείνη τη νύχτα, δεν θαύμαζα μόνο τη φωτιά μου. Θαύμαζα και το σχοινί που έφτιαξα με τα χέρια μου. Ένα εργαλείο που δεν αγόρασα, αλλά δημιούργησα.

Από τότε, η κατασκευή εργαλείων από τη φύση έγινε για μένα μια από τις πιο συναρπαστικές πτυχές του bushcraft. Δεν μετράει μόνο η χρηστικότητα. Μετράει και η σύνδεση: παίρνω ένα φυτό, το μεταμορφώνω, και το κάνω σύμμαχό μου.

6.1 Η Φιλοσοφία των Αυτοσχέδιων Εργαλείων

Από την Ανάγκη στη Δημιουργία

Στον σύγχρονο κόσμο, συνηθίζω να αγοράζω έτοιμα εργαλεία. Μπαίνω σε ένα κατάστημα, διαλέγω, πληρώνω, και έχω ό,τι χρειάζομαι. Στη φύση, όμως, αυτή η πολυτέλεια δεν υπάρχει. Εδώ, η ανάγκη με αναγκάζει να γίνω δημιουργός.

Η κατασκευή ενός εργαλείου από φυσικά υλικά έχει τρία οφέλη:

Αυτάρκεια: Δεν εξαρτώμαι από τον πολιτισμό. Ό,τι χρειάζομαι, το φτιάχνω.
Γνώση: Κατανοώ βαθύτερα τα υλικά, τις ιδιότητές τους, τις δυνατότητές τους.
Ικανοποίηση: Δεν υπάρχει μεγαλύτερη χαρά από το να χρησιμοποιώ κάτι που έφτιαξα μόνος μου.

Η Σχέση με τα Υλικά

Κάθε φυτό, κάθε δέντρο, έχει τη δική του προσωπικότητα. Το φλαμούρι δίνει μαλακό, εύπλαστο φλοιό. Η βελανιδιά δίνει σκληρό, ανθεκτικό ξύλο. Το πεύκο δίνει ρητίνη για κόλλα. Η αγριελιά δίνει σκληρό, ανθεκτικό ξύλο για λαβές.

Μαθαίνω να τα αναγνωρίζω, να τα σέβομαι, και να τα χρησιμοποιώ με μέτρο. Δεν κόβω ζωντανά δέντρα χωρίς λόγο. Παίρνω μόνο ό,τι χρειάζομαι, και πάντα από πεσμένα κλαδιά ή από αφθονία.

6.2 Κατασκευή Σχοινιών – Η Τέχνη της Πλέξης

Ο Φλοιός του Φλαμουριού (Tilia europaea)

Το φλαμούρι είναι το αγαπημένο μου δέντρο για σχοινιά. Ο φλοιός του είναι μαλακός, εύκαμπτος, και βγάζει μακριές ίνες.

Πώς το κάνω:

Βρίσκω ένα νεαρό φλαμούρι ή ένα πεσμένο κλαδί. Χαράζω κυκλικά γύρω από τον κορμό, σε απόσταση 50-60 εκατοστών.
Κάνω μια επιμήκη τομή ανάμεσα στις δύο χαράξεις, και ξεφλουδίζω προσεκτικά. Βγάζω έναν μακρύ, σωληνοειδή φλοιό.
Τον μουλιάζω σε νερό για 24 ώρες, για να μαλακώσει και να γίνει πιο εύπλαστος.
Τον κόβω σε λωρίδες πλάτους 1-2 εκατοστών.
Πλέκω: Παίρνω δύο λωρίδες, τις στρίβω δεξιόστροφα ξεχωριστά, και μετά τις πλέκω μαζί αριστερόστροφα (τεχνική reverse wrap). Αυτό δημιουργεί ένα σταθερό, ανθεκτικό σχοινί.

Ο Φλοιός της Ιτιάς (Salix spp.)

Η ιτιά, που φυτρώνει κοντά σε νερά, δίνει επίσης εξαιρετικές ίνες. Ο φλοιός της είναι πιο λεπτός, αλλά εξίσου δυνατός.

Πώς το κάνω: Ίδια διαδικασία με το φλαμούρι. Τον μουλιάζω λιγότερο, γιατί είναι πιο μαλακός.

Οι Ίνες από Αγκαθωτά Φυτά

Μερικά αγκαθωτά φυτά, όπως η αγριάδα ή το ασπάλαθο, δίνουν μακριές, σκληρές ίνες. Τις βγάζω χτυπώντας τα στελέχη με μια πέτρα και ξεχωρίζοντας τις ίνες. Δεν είναι τόσο εύκολες όσο ο φλοιός, αλλά σε ανάγκη, δουλεύουν.

Οι Ρίζες

Οι λεπτές, εύκαμπτες ρίζες ελάτου ή πεύκου κάνουν εξαιρετικό σχοινί. Τις ξεθάβω, τις καθαρίζω, τις πλέκω. Οι ρίζες είναι ανθεκτικές στην υγρασία, και τις χρησιμοποιώ για ράψιμο ή για λεπτές κατασκευές.

6.3 Φυσικά Δοχεία

Η Νεροκολόκυθα (Lagenaria siceraria)

Σε χωράφια και περιβόλια, μερικές φορές βρίσκω νεροκολόκυθες που έχουν ξεφύγει. Αν είναι ώριμες και αποξηραμένες, γίνονται το καλύτερο φυσικό παγούρι.

Πώς το φτιάχνω:

Ανοίγω μια τρύπα στην κορυφή, με το μαχαίρι μου.
Αδειάζω όλα τα σπόρια και τη σάρκα. Ξύνω με ένα λεπτό κλαδί.
Τη γεμίζω με νερό, την αδειάζω, την ξαναγεμίζω, μέχρι να καθαρίσει τελείως.
Την αφήνω να στεγνώσει καλά.
Αν θέλω, προσθέτω ένα πώμα από φελλό ή ξύλο.

Η νεροκολόκυθα είναι ελαφριά, ανθεκτική, και κρατάει το νερό δροσερό. Την κρεμάω στο σακίδιο ή τη δένω στη ζώνη μου.

Φλοιός Δέντρων

Από πεύκο ή κυπαρίσσι, μπορώ να κόψω μεγάλα κομμάτια φλοιού. Τα μαλακώνω με νερό, τα διπλώνω, και τα ράβω με ρίζες για να φτιάξω κουτιά ή δοχεία. Δεν κρατάνε νερό για πολύ, αλλά είναι ιδανικά για αποθήκευση ξερών τροφών, μανιταριών, εργαλείων.

Πέτρινα Δοχεία

Αν βρω μια πέτρα με φυσική κοιλότητα (π.χ., μια παλιά στέρνα, μια γούρνα), την καθαρίζω και τη χρησιμοποιώ. Σε συνδυασμό με ζεστασιά, μπορώ να λιώσω λίπος ή να ανακατέψω χόρτα.

6.4 Ξύλινα Εργαλεία

Μαγειρικά Σκεύη

Κουτάλια: Με ένα ίσιο κλαδί αγριελιάς ή δρυός, σκαλίζω ένα κουτάλι. Κόβω στο ένα άκρο, το λειαίνω, το κάνω κοίλο. Ιδανικό για ανακάτεμα, για φαγητό.

Πιρούνια: Ένα κλαδί σε σχήμα Υ γίνεται πιρούνι. Το καθαρίζω, το κάνω μυτερό στις δύο άκρες.

Σουβλιά (Skewers): Ίσια κλαδιά από φλαμούρι ή λεύκη, τα κάνω μυτερά, τα καψαλίζω ελαφρά στη φωτιά για να σκληρύνουν. Ιδανικά για ψήσιμο, για σούβλες.

Βελόνες από Ξύλο ή Αγκάθια

Για ράψιμο (π.χ., για να ενώσω φλοιούς, για να φτιάξω ρούχα από δέρμα), χρειάζομαι βελόνα.

Ξύλινη βελόνα: Κόβω ένα λεπτό, ίσιο κλαδί (π.χ., από πυξάρι ή αγριελιά, που είναι σκληρά). Το κάνω μυτερό στο ένα άκρο. Στο άλλο, ανοίγω μια τρύπα με τη μύτη του μαχαιριού ή με ένα καυτό σύρμα. Την λειαίνω, την τρίβω.

Αγκαθωτή βελόνα: Μεγάλα αγκάθια (π.χ., από παλιούρα, από αγριοτριανταφυλλιά) γίνονται φυσικές βελόνες. Κόβω τη βάση, την κάνω μυτερή, και ανοίγω μια τρύπα αν χρειάζεται. Αλλιώς, τα χρησιμοποιώ σαν πρόχειρες βελόνες, περνώντας την κλωστή από το αυλάκι τους.

Λαβές και Στελέχη

Όταν το μαχαίρι μου δεν έχει λαβή ή θέλω να φτιάξω ένα δόρυ ή ένα εργαλείο, χρησιμοποιώ ξύλο.

Για λαβή: Διαλέγω ένα ίσιο, σκληρό κλαδί (πυξάρι, αγριελιά, δρυς). Το σχίζω στη μέση, τοποθετώ τη λεπίδα, το δένω σφιχτά με σχοινί από φλοιό. Το ασφαλίζω με ρητίνη.

Για δόρυ: Ένα ίσιο, μακρύ κλαδί, το κάνω μυτερό στο ένα άκρο, το καψαλίζω για να σκληρύνει. Για ψάρεμα, μπορώ να φτιάξω δόρυ με τρεις μύτες (σαν καμάκι).

6.5 Κόλλες και Στεγανωτικά από τη Φύση

Ρητίνη Πεύκου

Η ρητίνη πεύκου είναι το φυσικό μου “κολλητικό υπερόπλο”. Τη βρίσκω σε πεύκα, εκεί που ο φλοιός έχει πληγωθεί και τρέχει. Μαζεύω όση χρειάζομαι.

Πώς την κάνω κόλλα:

Μαζεύω ρητίνη (σταγόνες, μάζες).
Τη ζεσταίνω σε ένα κουτάκι ή σε μια πέτρα δίπλα στη φωτιά. Λιώνει και γίνεται παχύρρευστη.
Αν θέλω, προσθέτω λίγη στάχτη ή ξυλάνθρακα σε σκόνη, για να γίνει πιο σκληρή όταν κρυώσει.
Ανακατεύω, και την απλώνω όπου θέλω να κολλήσω.

Τη χρησιμοποιώ για:

Να στερεώνω λαβές σε εργαλεία
Να στεγανώνω ραφές σε δοχεία
Να φτιάχνω κεριά (σε συνδυασμό με φυτίλι)

Φλοιός Σημύδας και Πίσσα

Η σημύδα δεν είναι συχνή στην Ελλάδα, αλλά όπου υπάρχει, ο φλοιός της περιέχει πίσσα που καίγεται, κολλάει, στεγανώνει. Σε ανάγκη, μπορώ να κάψω φλοιό σημύδας σε αναερόβιο περιβάλλον και να συλλέξω την πίσσα που βγάζει.

Λάσπη και Πηλός

Ο πηλός, ανακατεμένος με νερό και ξερά χόρτα, γίνεται ένα είδος φυσικού τσιμέντου. Τον χρησιμοποιώ για να χτίσω πρόχειρες εστίες, να σφραγίσω ρωγμές, ή να φτιάξω καλούπια.

6.6 Εργαλεία από Πέτρα και Οστά

Απολεπιστική Τεχνική (Flintknapping)

Η κατασκευή λεπίδων από πυριτόλιθο ή οψιδιανό είναι μια αρχαία τέχνη. Δεν είμαι ειδικός, αλλά ξέρω τα βασικά.

Πώς το κάνω (σε αδρές γραμμές):

Βρίσκω ένα κομμάτι πυριτόλιθο ή οψιδιανό. (Στην Ελλάδα, υπάρχει οψιδιανός στη Μήλο, αλλά και πυριτόλιθοι σε πολλές περιοχές.)
Χρησιμοποιώ ένα σκληρό εργαλείο (π.χ., ένα στρογγυλό βότσαλο) για να χτυπήσω και να αφαιρέσω μεγάλα κομμάτια.
Με ένα πιο μαλακό εργαλείο (κέρατο ελαφιού, ή ακόμα και ξύλο), κάνω πιο λεπτές αφαιρέσεις, διαμορφώνοντας την κόψη.
Λειαίνω την κόψη, αν χρειαστεί.

Μια λεπίδα από οψιδιανό μπορεί να γίνει πιο κοφτερή από χειρουργικό νυστέρι. Ιδανική για λεπτές τομές, για δέρμα, για σκάλισμα.

Οστά ως Εργαλεία

Τα οστά από ζώα που βρίσκω (π.χ., από νεκρά ζώα στο δάσος, ή από γεύματα) είναι πολύτιμα.

Βελόνες: Λεπτά οστά (π.χ., από πουλιά) γίνονται βελόνες.
Αιχμές: Οστά σχισμένα και μυτερά γίνονται αιχμές βελών ή καμακιών.
Λαβές: Χοντρά οστά (π.χ., κνήμη ελαφιού) γίνονται λαβές για μαχαίρια.
Εργαλεία λείανσης: Επίπεδα οστά λειαίνουν ξύλο ή δέρμα.

6.7 Η Κατασκευή στη Πράξη: Παραδείγματα

Παράδειγμα 1: Φτιάχνω ένα Σχοινί από Φλαμούρι

Βρίσκω ένα πεσμένο νεαρό φλαμούρι. Χαράζω, ξεφλουδίζω, βγάζω φλοιό 1 μέτρου.
Τον μουλιάζω σε ρυάκι για λίγες ώρες (αν έχω χρόνο).
Κόβω τον φλοιό σε λωρίδες πλάτους 2 εκατοστών.
Παίρνω δύο λωρίδες, δένω τις άκρες σε ένα κλαδί για σταθερότητα.
Στρίβω κάθε λωρίδα ξεχωριστά δεξιόστροφα μέχρι να “κουλουριαστούν”.
Μετά, πλέκω τις δύο στριμμένες λωρίδες μαζί αριστερόστροφα. Η τάση κρατάει το σχοινί σταθερό.
Συνεχίζω μέχρι το τέλος, δένω την άκρη.

Το σχοινί μου είναι έτοιμο. Δένω τον μουσαμά, κρεμάω τροφή, φτιάχνω παγίδα.

Παράδειγμα 2: Φτιάχνω μια Βελόνα από Αγκάθι

Βρίσκω μια αγριοτριανταφυλλιά ή μια παλιουριά. Κόβω ένα μεγάλο, ίσιο αγκάθι, μήκους 5-6 εκατοστών.
Με τη μύτη του μαχαιριού, ανοίγω μια μικρή τρύπα στη βάση του αγκαθιού (ή χρησιμοποιώ ένα καυτό σύρμα).
Λειαίνω την αιχμή, αν χρειάζεται, τρίβοντάς την σε μια πέτρα.
Περνάω μια κλωστή (από παράκορντ ή από φυτικές ίνες) και ράβω.

Παράδειγμα 3: Φτιάχνω μια Λαβή για Μαχαίρι

Βρίσκω ένα κομμάτι σκληρό ξύλο (αγριελιά, πουρνάρι). Το σχίζω στα δύο.
Τοποθετώ τη λεπίδα του μαχαιριού (αν είναι μόνη της) ανάμεσα στα δύο κομμάτια.
Δένω σφιχτά με σχοινί από φλαμούρι ή παράκορντ.
Ζεσταίνω ρητίνη πεύκου και την απλώνω γύρω από την ένωση, για να στερεώσει και να στεγανώσει.
Αφήνω να κρυώσει και σκληρύνει.

6.8 Η Συντήρηση των Αυτοσχέδιων Εργαλείων

Ξήρανση και Προστασία

Τα ξύλινα εργαλεία, αν τα αφήσω υγρά, σαπίζουν. Τα στεγνώνω καλά πριν τα αποθηκεύσω. Τα αφήνω στον ήλιο, στον αέρα. Τα τρίβω με στάχτη ή με λίπος (αν έχω) για να μην απορροφούν υγρασία.

Επισκευή

Τα σχοινιά φθείρονται. Όταν δω ότι αρχίζουν να λύνονται, τα επισκευάζω ή τα ξαναπλέκω. Οι λαβές, αν χαλαρώσουν, ξαναδένω και ξαναβάζω ρητίνη.

Η Φιλοσοφία της Φθοράς

Ξέρω ότι τα εργαλεία που φτιάχνω δεν είναι αιώνια. Η φύση τα δίνει, η φύση τα παίρνει. Αυτό δεν με στενοχωρεί. Με διδάσκει να εκτιμώ κάθε στιγμή που τα χρησιμοποιώ, και να είμαι έτοιμος να ξαναφτιάξω.

6.9 Τα Λάθη που Έκανα

Το Πολύ Λεπτό Σχοινί

Την πρώτη φορά που έπλεξα σχοινί, το έκανα πολύ λεπτό. Το δοκίμασα, και έσπασε αμέσως. Έμαθα: το σχοινί χρειάζεται πάχος και πολλές ίνες. Τώρα, πλέκω τουλάχιστον 3-4 λωρίδες μαζί, ή κάνω πιο χοντρές λωρίδες.

Η Βελόνα που Έσπασε

Έφτιαξα μια βελόνα από αγκάθι, αλλά την έκανα πολύ λεπτή και την παραμόρφωσα όταν προσπάθησα να ανοίξω τρύπα. Έσπασε. Έμαθα: τα αγκάθια είναι εύθραυστα. Χρειάζεται λεπτό χειρισμό. Τώρα, ανοίγω την τρύπα προσεκτικά, με μικρές κινήσεις, ή χρησιμοποιώ καυτό σύρμα.

Η Λαβή που Χάλασε

Στερέωσα μια λαβή σε ένα εργαλείο, αλλά δεν την άφησα να στεγνώσει καλά. Η ρητίνη ήταν ακόμα μαλακή, και η λαβή γύρισε. Έμαθα: υπομονή. Αφήνω τη ρητίνη να σκληρύνει τελείως πριν χρησιμοποιήσω το εργαλείο.

Ο Φλοιός που Μάζεψα από Ζωντανό Δέντρο

Στην αρχή, ξεφλούδισα ένα ζωντανό φλαμούρι για να φτιάξω σχοινί. Το δέντρο τραυματίστηκε, και αργότερα ξεράθηκε. Ένιωσα άσχημα. Από τότε, παίρνω φλοιό μόνο από πεσμένα δέντρα ή από κλαδιά που έχουν κοπεί.

6.10 Η Ικανοποίηση της Δημιουργίας

Το Σχοινί που Κράτησε

Εκείνη τη νύχτα στην Εύβοια, με το σχοινί από φλαμούρι, ο μουσαμάς έμεινε στη θέση του. Ο αέρας λυσσομανούσε, αλλά εγώ ήμουν ζεστός και στεγνός. Κάθε φορά που άκουγα το σχοινί να τρίζει, ήξερα ότι ήταν δυνατό. Δεν το αγόρασα. Το έφτιαξα.

Το Δοχείο που Δεν Έσταξε

Έφτιαξα ένα δοχείο από φλοιό πεύκου, το έραψα με ρίζες, το σφράγισα με ρητίνη. Το γέμισα με νερό. Δεν έσταξε. Το κοίταζα και γελούσα. Είχα φτιάξει ένα δοχείο που κρατούσε νερό, μόνο με τα χέρια μου.

Η Σύνδεση με την Ιστορία

Κάθε φορά που φτιάχνω ένα εργαλείο από τη φύση, σκέφτομαι τους ανθρώπους που ζούσαν εδώ πριν από χιλιάδες χρόνια. Τους αρχαίους Έλληνες, τους μινωίτες, τους μυκηναίους. Τα ίδια δέντρα είχαν, τις ίδιες πέτρες, τις ίδιες ανάγκες. Εγώ, σήμερα, συνεχίζω μια παράδοση που δεν σταμάτησε ποτέ.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Τα εργαλεία από τη φύση δεν είναι υποκατάστατα του σύγχρονου εξοπλισμού. Είναι μια άλλη διάσταση. Μου θυμίζουν ότι η τεχνολογία δεν είναι μόνο αυτή που αγοράζω. Είναι και αυτή που δημιουργώ με τα χέρια μου, με υλικά που βρίσκω γύρω μου.

Στην Ελλάδα, η ποικιλία των φυτών, των δέντρων, των πετρωμάτων, μου δίνει αμέτρητες δυνατότητες. Μπορώ να φτιάξω σχοινί από φλαμούρι, βελόνα από αγκάθι, δοχείο από φλοιό, κόλλα από ρητίνη, λεπίδα από πυριτόλιθο. Κάθε φορά, η κατασκευή είναι μια περιπέτεια, ένα μάθημα, μια κατάκτηση.

Αλλά το σημαντικότερο είναι ότι, φτιάχνοντας, γίνομαι πιο αυτάρκης, πιο δημιουργικός, πιο συνδεδεμένος με τη γη. Το εργαλείο που φτιάχνω δεν είναι απλά ένα αντικείμενο. Είναι ένα κομμάτι της φύσης που μετουσιώθηκε σε βοήθεια για μένα. Και αυτή η σχέση, αυτή η αλληλεπίδραση, είναι η ουσία του bushcraft.

Κεφάλαιο 7: Πλοήγηση και Προσανατολισμός

Η Νύχτα που Χάθηκα στον Ταΰγετο

Το ρολόι μου έδειχνε επτά το απόγευμα, αλλά ο ήλιος είχε ήδη εξαφανιστεί πίσω από τις κορυφές. Κοίταξα γύρω μου και δεν αναγνώριζα τίποτα. Το μονοπάτι είχε χαθεί μέσα σε πουρνάρια και βάτα. Είχα αφήσει το GPS στο σακίδιο, με την μπαταρία νεκρή. Η πυξίδα μου ήταν στην τσέπη, αλλά δεν είχα ιδέα πού βρισκόμουν πάνω στο χάρτη. Μια παγωμένη αίσθηση σφίγγει το στομάχι: είχα χαθεί.

Εκείνη τη νύχτα έμαθα περισσότερα για την πλοήγηση απ’ ό,τι σε δέκα θεωρητικά μαθήματα. Όχι γιατί ήμουν προετοιμασμένος, αλλά γιατί αναγκάστηκα να επιβιώσω. Κοιμήθηκα κάτω από ένα έλατο, έτρεμα, και το επόμενο πρωί, με το φως, βρήκα το δρόμο μου. Από τότε, ορκίστηκα: κανένα βουνό δεν θα με ξαναχάσει. Η πλοήγηση έγινε η πιο σημαντική μου δεξιότητα.

Στην Ελλάδα, τα βουνά είναι ύπουλα. Τα μονοπάτια χάνονται, η βλάστηση σε τυλίγει, και τα σημάδια των ανθρώπων σπανίζουν. Χρειάζομαι όλες μου τις αισθήσεις για να κρατηθώ σε πορεία.

7.1 Η Φιλοσοφία της Πλοήγησης

Περισσότερο από Χάρτης και Πυξίδα

Πλοήγηση δεν σημαίνει απλά να ξέρω πού βρίσκομαι. Σημαίνει να κατανοώ το τοπίο, να διαβάζω τα σημάδια του, να προβλέπω την εξέλιξη της διαδρομής. Είναι ένας διάλογος ανάμεσα σε μένα και τη γη.

Στην αρχή, βασιζόμουν μόνο στην τεχνολογία. GPS, κινητό, εφαρμογές. Αλλά η τεχνολογία προδίδει: οι μπαταρίες τελειώνουν, τα σήματα χάνονται, οι οθόνες σπάνε. Τώρα, η τεχνολογία είναι το εφεδρικό μου. Το βασικό μου είναι το μυαλό μου, τα μάτια μου, και τα παραδοσιακά εργαλεία.

Η Στάση Σώματος

Όταν πλοηγούμαι, δεν βαδίζω μηχανικά. Σταματάω συχνά, κοιτάζω γύρω μου, συγκρίνω με τον χάρτη. Ονομάζω αυτή την τεχνική “στάση και σάρωση”. Κάθε μισή ώρα, αφιερώνω ένα λεπτό για να επιβεβαιώσω ότι είμαι ακόμα στην πορεία μου.

Αυτό το λεπτό μπορεί να σώσει ώρες λάθος διαδρομής.

7.2 Χάρτης – Η Απεικόνιση του Τοπίου

Γιατί Διαλέγω Τοπογραφικό Χάρτη

Ο τοπογραφικός χάρτης είναι η βίβλος του βουνού. Δεν μου δείχνει μόνο δρόμους και μονοπάτια. Μου δείχνει το ανάγλυφο: τις κορυφές, τις κοιλάδες, τις ρεματιές, τις κλίσεις. Διαβάζοντας τον χάρτη, “βλέπω” το βουνό πριν το πατήσω.

Στην Ελλάδα, χρησιμοποιώ χάρτες κλίμακας 1:50.000 για γενική πλοήγηση, και 1:25.000 για δύσκολες περιοχές. Η Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού (ΓΥΣ) εκδίδει εξαιρετικούς χάρτες, αν και μερικές φορές παλιούς. Η Ανεξάρτητη Δημοσιογραφική Ομάδα πολέμου προσφέρει επίσης χρήσιμες υπηρεσίες.

Πώς Διαβάζω τις Καμπύλες

Οι ισοϋψείς καμπύλες είναι οι γραμμές που ενώνουν σημεία ίδιου υψομέτρου. Όσο πιο κοντά είναι, τόσο πιο απότομη η πλαγιά. Όσο πιο αραιές, τόσο πιο ομαλή.

Κλειστές καμπύλες σε κύκλο: Κορυφή ή λάκκος. Το καταλαβαίνω από το υψόμετρο που αναγράφεται.
Καμπύλες που σχηματίζουν V: Η κορυφή του V δείχνει προς τα ανάντη (προς την πηγή) σε μια ρεματιά. Το αντίθετο σε μια ράχη.
Σκιές και φωτοσκιάσεις: Πολλοί χάρτες έχουν σκίαση για να δείχνουν την τρισδιάστατη αίσθηση.

Η Κλίμακα

Σε χάρτη 1:50.000, 1 εκατοστό αντιστοιχεί σε 500 μέτρα στην πραγματικότητα. Μετράω αποστάσεις με μια κλωστή ή με το χάρακα του πλοηγού. Υπολογίζω ότι σε ορεινό έδαφος, η πραγματική απόσταση που θα περπατήσω είναι μεγαλύτερη από τη χαρτική, λόγω των υψομετρικών διαφορών.

7.3 Πυξίδα – Ο Μαγνήτης που Δείχνει το Δρόμο

Η Πυξίδα μου

Διάλεξα μια πυξίδα πλατό (baseplate compass) με περιστρεφόμενο δακτύλιο, μεγάλη κλίμακα, και κλισιόμετρο. Τη Silva ή την Suunto. Είναι απλές, αξιόπιστες, και δουλεύουν χωρίς μπαταρίες.

Πώς Παίρνω Αζιμούθιο

Τοποθετώ την πυξίδα πάνω στο χάρτη, με τη μία πλευρά να ενώνει το σημείο που βρίσκομαι με το σημείο που θέλω να πάω.
Περιστρέφω τον δακτύλιο, ώστε οι γραμμές βορρά-νότου του δακτυλίου να ευθυγραμμίζονται με τις γραμμές βορρά-νότου του χάρτη (με τον μαγνητικό βορρά, προσέχοντας την απόκλιση).
Διαβάζω το αζιμούθιο (τη μοίρα) στο δακτύλιο.
Κρατάω την πυξίδα στο χέρι μου, γυρίζω το σώμα μου μέχρι η μαγνητική βελόνα να δείχνει το βορρά του δακτυλίου.
Η κατεύθυνση που δείχνει η γραμμή πλεύσης (η γραμμή πάνω στην πλάκα) είναι το αζιμούθιο που πρέπει να ακολουθήσω.

Μαγνητική Απόκλιση

Στην Ελλάδα, η μαγνητική απόκλιση (η διαφορά μεταξύ μαγνητικού και γεωγραφικού βορρά) είναι περίπου 3-4 μοίρες ανατολικά. Δεν είναι τεράστια, αλλά σε μεγάλες αποστάσεις μπορεί να με βγάλει εκτός. Στους χάρτες της ΓΥΣ, συνήθως αναγράφεται η απόκλιση. Την υπολογίζω όταν χρειάζεται ακρίβεια.

7.4 Προσανατολισμός χωρίς Όργανα

Ο Ήλιος

Ο ήλιος είναι το πιο βασικό μου όργανο. Ανατέλλει στην Ανατολή, δύει στη Δύση. Το μεσημέρι (ηλιακό, όχι ρολογιού) βρίσκεται στο Νότο.

Τεχνική του ρολογιού: Αν έχω αναλογικό ρολόι, τοποθετώ την ώρα (τη μικρή δείκτη) προς τον ήλιο. Η γωνία μεταξύ αυτής της γραμμής και της 12ας δείχνει περίπου το Νότο (το μισό της γωνίας). Δεν είναι ακριβές, αλλά δίνει μια κατεύθυνση.

Το μεσημέρι: Αν έχω χρόνο, παρατηρώ πότε ο ήλιος είναι στο ψηλότερο σημείο του. Εκείνη τη στιγμή, δείχνει Νότο. Το ύψος του ήλιου με βοηθά να καταλάβω την εποχή.

Η Σελήνη

Η σελήνη, όταν είναι γεμάτη, ανατέλλει στη Δύση και δύει στην Ανατολή (αντίθετα από τον ήλιο). Όταν είναι στο πρώτο τέταρτο, βρίσκεται στο Νότο περίπου την ώρα που δύει ο ήλιος.

Τα Αστέρια

Ο Πολικός Αστέρας είναι το πιο αξιόπιστο νυχτερινό σημάδι. Δείχνει πάντα Βορρά.

Πώς τον βρίσκω: Εντοπίζω τη Μεγάλη Άρκτο (τη μεγάλη “κατσαρόλα”). Οι δύο τελευταίοι αστέρες της “ουράς” της σχηματίζουν μια γραμμή. Την προεκτείνω πέντε φορές την απόσταση μεταξύ τους, και καταλήγω στον Πολικό Αστέρα, που είναι το τελευταίο αστέρι της “ουράς” της Μικρής Άρκτου.

Στα νότια, ο Σταυρός του Νότου δεν φαίνεται από την Ελλάδα. Χρησιμοποιώ τον Πολικό και τους γύρω αστερισμούς (Κασσιόπη, Δράκος).

Ο Άνεμος και τα Σύννεφα

Στην Ελλάδα, οι επικρατούντες άνεμοι έχουν συγκεκριμένες διευθύνσεις. Το καλοκαίρι, τα μελτέμια φυσάνε από Βορρά στο Αιγαίο. Αν ξέρω την περιοχή και την εποχή, ο άνεμος με βοηθά.

Τα σύννεφα συνήθως κινούνται με τους ανέμους, και παρατηρώντας την κίνησή τους μπορώ να εκτιμήσω τη γενική κατεύθυνση.

Η Βλάστηση

Ο μύθος ότι τα βρύα φυτρώνουν μόνο στο Βορρά δεν είναι πάντα αληθής. Τα βρύα φυτρώνουν όπου υπάρχει υγρασία και σκιά. Σε μια πλαγιά, η βόρεια πλευρά είναι πιο σκιερή και υγρή, άρα πιθανά περισσότερα βρύα. Αλλά δεν είναι αλάνθαστο.

Πιο χρήσιμο: σε ξηρές περιοχές, η βλάστηση είναι πιο πυκνή στη βόρεια πλευρά. Σε νότιες πλαγιές, τα πεύκα μπορεί να είναι πιο αραιά, με περισσότερα φρύγανα.

Το Χιόνι

Το χιόνι λιώνει πιο γρήγορα στις νότιες πλαγιές. Αν δω πλαγιά με λιγότερο χιόνι ή πιο πρώιμο λιώσιμο, υποθέτω ότι κοιτάζει στο Νότο.

7.5 Φυσικά Ορόσημα και Τεχνητά Σημάδια

Κορυφές και Ράχες

Οι κορυφές των βουνών είναι τα πιο εμφανή ορόσημα. Στην Ελλάδα, κάθε βουνό έχει όνομα, και οι ντόπιοι ξέρουν. Πριν ξεκινήσω, μελετάω το τοπίο και σημειώνω νοερά: “Η κορυφή εκείνη είναι βορειοδυτικά, άρα εγώ κινούμαι ανατολικά”.

Οι ράχες (οι γραμμές που ενώνουν κορυφές) είναι φυσικοί διάδρομοι. Συνήθως έχουν λιγότερη βλάστηση, και ακολουθώντας τες, μένω σε ψηλό σημείο με ορατότητα.

Ρεματιές και Ποτάμια

Τα ρέματα και τα ποτάμια κατεβαίνουν από ψηλά προς χαμηλά. Αν χαθώ, ακολουθώ ένα ρέμα προς τα κάτω. Κάπου θα βρω ανθρώπινη παρουσία (χωριά, δρόμους). Αλλά προσοχή: τα ρέματα μπορεί να γίνουν επικίνδυνα, με γκρεμούς, και να με οδηγήσουν σε αδιέξοδα.

Ανθρώπινα Σημάδια

Καλντερίμια και μονοπάτια: Τα παλιά μονοπάτια, τα καλντερίμια, οι μουλαρόδρομοι, είναι πολύτιμα. Οδηγούν σε χωριά, σε πηγές, σε εκκλησάκια. Ακόμα κι αν είναι χορταριασμένα, συχνά διακρίνονται.

Πέτρινοι σωροί (cairns): Σε περιοχές χωρίς μονοπάτια, οι ορειβάτες ή οι βοσκοί αφήνουν λιθόσωρους για σήμανση. Τους ακολουθώ, αλλά με προσοχή: μερικοί είναι παλιοί ή δεν οδηγούν εκεί που θέλω.

Καλύβια, μαντριά, στέρνες: Αν δω ανθρώπινη κατασκευή, ξέρω ότι κοντά υπάρχει δρόμος ή οικισμός.

7.6 Τεχνικές Πλοήγησης στο Πεδίο

Ο Κανόνας του “Στόχου”

Όταν ακολουθώ ένα αζιμούθιο, δεν κοιτάζω συνεχώς την πυξίδα. Βρίσκω έναν εμφανή στόχο στην ευθεία (ένα δέντρο, έναν βράχο, μια κορυφή), πάω ως εκεί, και ξαναπαίρνω αζιμούθιο. Έτσι αποφεύγω να παρασύρομαι και να κάνω κύκλους.

Παράκαμψη Εμποδίων

Αν μπροστά μου έχω μια λίμνη, ένα γκρεμό, ένα πυκνό δάσος, πρέπει να παρακάμψω. Το κάνω μετρώντας βήματα. Στρίβω 90 μοίρες δεξιά, περπατώ όσα βήματα χρειάζεται για να προσπεράσω το εμπόδιο, μετά στρίβω 90 μοίρες αριστερά (επιστρέφοντας στο αρχικό αζιμούθιο), περπατώ όσα βήματα χρειάζεται για να φτάσω στο απέναντι σημείο, και μετά ξαναστρίβω για να επιστρέψω στην αρχική γραμμή. Με τα βήματα, υπολογίζω τις αποστάσεις και δεν χάνω την πορεία.

Υπολογισμός Απόστασης

Με βήματα: Μετρώ τα βήματά μου. Ξέρω ότι 100 διπλά βήματα (δύο βήματα = ένα ζευγάρι) μου δίνουν περίπου 100 μέτρα (ανάλογα το μήκος του βήματος). Το εξασκώ σε γνωστές αποστάσεις για να βαθμονομήσω το βήμα μου.

Με χρόνο: Σε ορεινό έδαφος, υπολογίζω 3-4 χιλιόμετρα την ώρα με κανονικό ρυθμό. Σε ανηφόρα, λιγότερο. Σε κατηφόρα, περισσότερο.

Ο Κανόνας Naismith

Για να υπολογίσω χρόνο σε ορεινή διαδρομή: 5 χιλιόμετρα την ώρα + 1 λεπτό για κάθε 10 μέτρα ανάβασης. Δεν είναι ακριβής, αλλά δίνει μια καλή εκτίμηση.

7.7 Πλοήγηση σε Δύσκολες Συνθήκες

Στην Ομίχλη

Η ομίχλη είναι από τους χειρότερους εχθρούς μου. Χάνω την ορατότητα, τα ορόσημα εξαφανίζονται, και η αίσθηση του προσανατολισμού διαστρεβλώνεται.

Τι κάνω:

Μένω προσηλωμένος στην πυξίδα. Ακολουθώ πιστά το αζιμούθιο, βήμα-βήμα.
Μετρώ βήματα και χρόνο.
Αποφεύγω να βιάζομαι. Σταματάω συχνά, ελέγχω.
Αν η ομίχλη είναι πολύ πυκνή και το έδαφος επικίνδυνο, σταματάω, βρίσκω ένα ασφαλές σημείο και περιμένω να ανοίξει.

Στο Σκοτάδι

Η νύχτα μπορεί να είναι σύμμαχος αν ξέρω να την εκμεταλλευτώ. Τα φώτα των χωριών, οι κορυφές που ξεχωρίζουν στο φεγγαρόφωτο, τα αστέρια. Αλλά και εδώ, η πυξίδα και το βήμα είναι τα κύρια εργαλεία.

Τεχνική: Αν έχω φακό, τον χρησιμοποιώ με φειδώ, για να μην τυφλώνομαι. Προτιμώ κόκκινο φως, που διατηρεί τη νυχτερινή όραση.

Σε Πυκνή Βλάστηση

Στα ελληνικά μακκί, η βλάστηση με τυλίγει, και χάνω την ορατότητα. Εδώ, η πλοήγηση γίνεται με συχνές στάσεις και ελέγχους. Χαράζω πορεία με την πυξίδα, και προσπαθώ να κρατήσω μια ευθεία γραμμή, σπάζοντας κλαδιά ή αφήνοντας σημάδια (προσεκτικά, για να μην καταστρέψω).

7.8 Σημάδια και Χάραξη

Αφήνω Σημάδια

Όταν μπαίνω σε άγνωστη περιοχή και φοβάμαι μην χαθώ, αφήνω σημάδια. Όχι πλαστικές ταινίες (ασέβεια προς το περιβάλλον), αλλά φυσικά:

Λιθόσωρους (cairns): Στοιβάζω 2-3 πέτρες σε εμφανές σημείο.
Σπασμένα κλαδιά: Λυγίζω ένα κλαδί σε γωνία, ώστε να δείχνει την κατεύθυνση.
Χαράγματα σε δέντρα (με προσοχή, μόνο σε ώρα ανάγκης).

Αυτά τα σημάδια με βοηθούν να γυρίσω, και μπορεί να βοηθήσουν και άλλους.

Διαβάζω Σημάδια

Κοιτάζω το έδαφος για ίχνη: πατημασιές, κοπριά, μονοπάτια ζώων. Τα ζώα ξέρουν το βουνό. Συχνά, τα μονοπάτια τους οδηγούν σε νερό ή σε πιο εύκολες διαβάσεις.

7.9 Η Ψυχολογία της Πλοήγησης

Ο Πανικός της Απώλειας

Όταν συνειδητοποιώ ότι έχω χαθεί, το πρώτο συναίσθημα είναι ο πανικός. Η καρδιά μου χτυπά δυνατά, η σκέψη μου θολώνει. Το ξέρω πια, και το αντιμετωπίζω.

Βήματα:

Σταματάω αμέσως. Δεν κάνω άλλο βήμα.
Αναπνέω βαθιά. Μετράω ως το 10.
Κάθομαι, πίνω νερό, τρώω κάτι.
Αρχίζω να σκέφτομαι λογικά: πότε είδα τελευταία γνωστό σημείο; Πόσο καιρό περπατάω; Τι κατεύθυνση είχα;

Η Διαίσθηση και η Λογική

Η διαίσθηση μερικές φορές με βοηθά, αλλά δεν την εμπιστεύομαι τυφλά. Τη συγκρίνω με τα δεδομένα. Αν η διαίσθηση λέει “πήγαινε αριστερά” αλλά η πυξίδα και ο χάρτης λένε “δεξιά”, ακολουθώ τα όργανα.

Η Υπομονή

Η πλοήγηση θέλει υπομονή. Δεν βιάζομαι. Αν χρειαστεί, σταματάω, ξαναδιαβάζω το χάρτη, ξαναπαίρνω αζιμούθιο. Το λάθος στο βουνό πληρώνεται ακριβά.

7.10 Η Τεχνολογία ως Εφεδρικό

GPS και Κινητό

Χρησιμοποιώ GPS και κινητό με εφαρμογές χαρτών (π.χ., maps.me, Wikiloc, Topo GPS). Αλλά ξέρω τα όριά τους:

Η μπαταρία τελειώνει. Έχω πάντα εξωτερική μπαταρία (power bank).
Το σήμα χάνεται σε φαράγγια, πυκνά δάση.
Η οθόνη σπάει ή βρέχεται.
Τα ηλεκτρονικά χαλάνε.

Γι’ αυτό, το GPS είναι το εφεδρικό. Το βασικό μου είναι ο χάρτης και η πυξίδα.

Εφεδρικό Σχέδιο

Πριν ξεκινήσω, έχω πάντα ένα εφεδρικό σχέδιο: αν χαθώ, πού θα πάω; Πού είναι ο κοντινότερος δρόμος, το κοντινότερο χωριό; Το σημειώνω νοερά ή στο χάρτη.

7.11 Τα Λάθη που Έκανα

Η Βιαστική Ανάγνωση Χάρτη

Στα Άγραφα, διάβασα βιαστικά τον χάρτη και νόμιζα ότι ένα μονοπάτι ήταν σημειωμένο. Δεν ήταν. Βρέθηκα σε αδιέξοδο, σε μια απόκρημνη πλαγιά, και χρειάστηκε να γυρίσω πίσω 2 ώρες. Από τότε, μελετώ τον χάρτη προσεκτικά, και δεν εμπιστεύομαι την πρώτη ματιά.

Η Παραμέληση της Πυξίδας

Στην Οίτη, είχα πυξίδα αλλά δεν την χρησιμοποιούσα, γιατί “ήξερα” την κατεύθυνση. Έκανα κύκλους για ώρες. Τώρα, βγάζω πυξίδα και την ελέγχω συχνά, ακόμα κι αν νομίζω ότι ξέρω.

Η Εμπιστοσύνη στο GPS

Στην Πίνδο, το GPS μου έδειχνε λάθος κατεύθυνση (παλιός χάρτης). Δεν το κατάλαβα, και προχώρησα λάθος. Ευτυχώς, το κατάλαβα έγκαιρα. Τώρα, πάντα συγκρίνω GPS με χάρτη και πυξίδα.

Το Μονοπάτι που Χάθηκε

Στην Εύβοια, ακολούθησα ένα μονοπάτι που φαινόταν καλό, αλλά σταδιακά χάθηκε μέσα σε βάτα. Αντί να γυρίσω πίσω, συνέχισα, ελπίζοντας ότι θα ξαναβρεθεί. Χειροτέρεψα. Τώρα, αν το μονοπάτι χαθεί, σταματάω, αξιολογώ, και αν δεν είμαι σίγουρος, γυρίζω.

7.12 Η Ικανοποίηση της Σωστής Πορείας

Η Κορυφή που Βρήκα

Εκείνη τη φορά που έχασα τον Ταΰγετο, το επόμενο πρωί, με τη βοήθεια του ήλιου και της μνήμης μου, βρήκα το μονοπάτι. Η ανακούφιση ήταν τεράστια. Αλλά και η ικανοποίηση: τα κατάφερα μόνος μου, χωρίς GPS, χωρίς βοήθεια.

Τώρα, κάθε φορά που φτάνω σε έναν προορισμό, νιώθω όχι μόνο χαρά, αλλά και επιβεβαίωση. Η πλοήγηση δούλεψε. Εγώ δούλεψα.

Η Σύνδεση με το Τοπίο

Καθώς προχωράω, το τοπίο “διαβάζεται” σαν βιβλίο. Ξέρω πού βρίσκομαι, πού πάω, τι θα συναντήσω. Δεν είμαι ξένος. Είμαι μέρος του τοπίου. Αυτή η αίσθηση είναι ανεκτίμητη.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Η πλοήγηση είναι η γέφυρα ανάμεσα σε μένα και το βουνό. Χωρίς αυτήν, είμαι χαμένος. Με αυτήν, είμαι ελεύθερος. Δεν φοβάμαι πια να βγω έξω από τα μονοπάτια. Δεν φοβάμαι την ομίχλη ή το σκοτάδι. Έχω τα εργαλεία μου, έχω τη γνώση μου, έχω την εμπειρία μου.

Στην Ελλάδα, με τα χιλιάδες χιλιόμετρα βουνού, με τα αμέτρητα μονοπάτια που χάνονται και ξαναβρίσκονται, η πλοήγηση είναι επιβίωση. Αλλά είναι και απόλαυση. Κάθε φορά που κοιτάζω τον χάρτη και βλέπω την πορεία μου, νιώθω ότι συμμετέχω σε ένα παιχνίδι που παίζεται εδώ και χιλιάδες χρόνια: το παιχνίδι του ανθρώπου με το βουνό.

Και μέχρι στιγμής, κερδίζω.

Κεφάλαιο 8: Κίνδυνοι και Πρώτες Βοήθειες στο Ελληνικό Περιβάλλον

Η Μέρα που Με Δάγκωσε Οχιά

Ιούνιος, στη Σαμοθράκη. Περπατούσα σε ένα μονοπάτι κοντά στο Φαράγγι Φονιάς, απολαμβάνοντας τη θέα. Το βλέμμα μου ήταν ψηλά, στα βράχια, στις κορυφές. Δεν είδα το φίδι. Ένιωσα ένα τσίμπημα στον αστράγαλο, σαν τσιμπημα μέλισσας, αλλά πιο δυνατό. Κοίταξα κάτω και είδα μια οχιά να φεύγει γλιστρώντας μέσα στις πέτρες. Το γνωστό ζιγκ-ζαγκ μοτίβο στην πλάτη της δεν άφηνε αμφιβολία.

Για μια στιγμή, πάγωσα. Ήξερα ότι έπρεπε να δράσω γρήγορα, αλλά και ψύχραιμα. Το δηλητήριο της οχιάς δεν είναι θανατηφόρο για ενήλικα, αν αντιμετωπιστεί σωστά. Αλλά ο πανικός είναι. Κάθισα κάτω, έβγαλα το παπούτσι μου, και άρχισα να εφαρμόζω όσα είχα μάθει: ακινητοποίηση, όχι τουρνικέ, όχι χάραξη, άμεση μεταφορά.

Τέσσερις ώρες αργότερα, ήμουν στο νοσοκομείο της Αλεξανδρούπολης. Το πόδι μου είχε πρηστεί, αλλά ήμουν ζωντανός. Εκείνη την ημέρα, η γνώση πρώτων βοηθειών έσωσε όχι τη ζωή μου, αλλά την ποιότητά της. Και από τότε, δεν βγαίνω ποτέ χωρίς το κιτ μου και, κυρίως, χωρίς τη γνώση.

Στην ελληνική φύση, οι κίνδυνοι είναι υπαρκτοί, αλλά συνήθως όχι θανατηφόροι αν ξέρω πώς να τους διαχειριστώ. Φίδια, τσιμπούρια, αγριογούρουνα, σκορπιοί, θερμοπληξία, υποθερμία. Κάθε ένας απαιτεί συγκεκριμένη αντιμετώπιση.

8.1 Η Φιλοσοφία της Πρόληψης

Πρώτα η Πρόληψη, Μετά η Αντιμετώπιση

Το καλύτερο φάρμακο είναι να μην αρρωστήσω. Η καλύτερη θεραπεία είναι να μην τραυματιστώ. Γι’ αυτό, πριν ακόμα ξεκινήσω, εφαρμόζω πρόληψη.

Εξοπλισμός: Φοράω κατάλληλα ρούχα. Μακριά παντελόνια, μπότες που πιάνουν τον αστράγαλο, καπέλο, αντηλιακό. Το μακρύ παντελόνι με προστατεύει από φίδια, τσιμπούρια, αγκαθωτά φυτά.

Παρατήρηση: Κοιτάζω πού πατάω. Δεν βάζω το χέρι μου σε τρύπες ή κάτω από πέτρες χωρίς να ελέγξω. Κοιτάζω ψηλά για ξερά κλαδιά που μπορεί να πέσουν.

Ενημέρωση: Πριν πάω σε μια περιοχή, μαθαίνω για τους τοπικούς κινδύνους. Υπάρχουν οχιές; Υπάρχουν αγριογούρουνα; Ποιες είναι οι καιρικές συνθήκες;

Η Νοοτροπία του Σεβασμού

Δεν είμαι κατακτητής. Είμαι επισκέπτης. Η φύση έχει τους δικούς της κανόνες, τα δικά της όντα. Τα σέβομαι. Δεν ενοχλώ τα ζώα, δεν πλησιάζω φωλιές, δεν απειλώ. Αν δω φίδι, το αφήνω να φύγει. Αν δω αγριογούρουνο με μικρά, απομακρύνομαι αργά. Η επιθετικότητα φέρνει επιθετικότητα.

8.2 Κίνδυνοι από την Πανίδα

Φίδια – Η Οχιά και οι Άλλοι

Στην Ελλάδα, μόνο η οχιά είναι δηλητηριώδης για τον άνθρωπο. Υπάρχουν υποείδη: η κοινή οχιά (Vipera berus), η οχιά της Μήλου (Macrovipera schweizeri) που είναι πιο σπάνια και προστατευόμενη, και η αστρίτης (Vipera ammodytes), η πιο κοινή στα πετρώδη μέρη. Όλες έχουν χαρακτηριστικό ζιγκ-ζαγκ σχέδιο στην πλάτη.

Πώς αποφεύγω το δάγκωμα:

Φοράω μπότες και μακριά παντελόνια.
Πατάω δυνατά. Τα φίδια αντιλαμβάνονται τα βήματα και φεύγουν.
Δεν βάζω τα χέρια μου σε σχισμές, τρύπες, κάτω από πέτρες, χωρίς να ελέγξω.
Αν δω φίδι, σταματάω, δεν το πλησιάζω, το αφήνω να φύγει.

Αν με δαγκώσει:

Δεν πανικοβάλλομαι. Το δηλητήριο της οχιάς είναι επικίνδυνο, αλλά σπάνια θανατηφόρο για ενήλικα αν αντιμετωπιστεί.
Ακινητοποιώ το δαγκωμένο μέλος. Το κρατάω χαμηλότερα από την καρδιά.
Αφαιρώ κοσμήματα, ρολόγια, στενά ρούχα, γιατί το πρήξιμο θα έρθει.
Δεν κάνω τουρνικέ. Δεν κόβω την κυκλοφορία, γιατί το δηλητήριο συγκεντρώνεται και προκαλεί τοπική νέκρωση.
Δεν χαράζω και δεν ρουφάω το δηλητήριο. Είναι αναποτελεσματικό και επικίνδυνο.
Δεν βάζω πάγο απευθείας, γιατί μπορεί να προκαλέσει εγκαύματα στο ήδη ταλαιπωρημένο δέρμα.
Μεταφέρομαι άμεσα στο πλησιέστερο νοσοκομείο. Αν μπορώ, περιγράφω το φίδι, για να χορηγηθεί το σωστό αντίδοκο.

Για τα μη δηλητηριώδη (λαφιάτης, νερόφιδο, σαΐτα): Απλά καθαρίζω την πληγή με νερό και αντισηπτικό. Δεν κινδυνεύω.

Τσιμπούρια

Τα τσιμπούρια είναι οι μεγαλύτεροι εχθροί μου. Μπορούν να μεταδώσουν βακτήρια και ιούς, με πιο γνωστή τη νόσο του Lyme.

Πρόληψη:

Φοράω ανοιχτόχρωμα ρούχα για να τα βλέπω εύκολα.
Βάζω εντομοαπωθητικό σε ρούχα και εκτεθειμένο δέρμα.
Αποφεύγω να περπατώ σε ψηλά χόρτα, ειδικά την άνοιξη και το καλοκαίρι.
Κάνω ενδελεχή έλεγχο σώματος μετά από κάθε έξοδο. Μαλλιά, μασχάλες, βουβωνικές περιοχές, πίσω από τα γόνατα.

Αν βρω τσιμπούρι κολλημένο:

Δεν το αγγίζω με γυμνά χέρια. Φοράω γάντια ή χρησιμοποιώ χαρτί.
Με τσιμπιδάκι (ή ειδικό εργαλείο για τσιμπούρια), το πιάνω όσο πιο κοντά στο δέρμα γίνεται.
Τραβάω σταθερά, ομαλά, χωρίς να το στρίβω. Θέλω να βγει ολόκληρο, χωρίς να μείνει το κεφάλι μέσα.
Απολυμαίνω την περιοχή με αντισηπτικό.
Αν το τσιμπούρι είναι φουσκωμένο (σημάδι ότι έχει τραφεί για ώρες), ή αν εμφανίσω μετά από μέρες κοκκίνισμα, πυρετό, συμπτώματα, πηγαίνω σε γιατρό. Μπορεί να χρειαστεί προληπτική αντιβίωση.

Αγριογούρουνα

Τα αγριογούρουνα είναι συνήθως ντροπαλά και αποφεύγουν τον άνθρωπο. Γίνονται επικίνδυνα αν τραυματιστούν, αν νιώσουν ότι απειλούνται, ή αν έχουν μικρά.

Αν συναντήσω αγριογούρουνο:

Μένω ακίνητος ή απομακρύνομαι αργά. Δεν τρέχω. Το τρέξιμο πυροδοτεί το κυνηγετικό ένστικτο.
Μην το πλησιάζω. Αν έχει μικρά, φεύγω αμέσως.
Αν επιτεθεί, προσπαθώ να μπω πίσω από ένα δέντρο ή βράχο. Δεν αντιστέκομαι.

Σκορπιοί και Αράχνες

Στην Ελλάδα, υπάρχουν σκορπιοί, κυρίως σε ξερολιθιές, κάτω από πέτρες. Το τσίμπημά τους είναι επώδυνο, αλλά σπάνια επικίνδυνο για υγιή ενήλικα. Μπορεί να προκαλέσει αλλεργική αντίδραση.

Πρόληψη: Ελέγχω παπούτσια, ρούχα, υπνόσακο πριν τα χρησιμοποιήσω. Δεν βάζω χέρια σε τρύπες.

Αν τσιμπηθώ: Πλένω την περιοχή, βάζω πάγο (για το πρήξιμο), παίρνω αντιισταμινικό αν χρειάζεται. Αν έχω δύσπνοια, ταχυπαλμία, έντονο πρήξιμο, πάω σε γιατρό (αλλεργική αντίδραση).

Οι δηλητηριώδεις αράχνες στην Ελλάδα είναι σπάνιες (π.χ., η μαύρη χήρα, η ερημική αράχνη). Το τσίμπημά τους είναι επώδυνο, αλλά σπάνια θανατηφόρο. Αν τσιμπηθώ, ίδια αντιμετώπιση: πλένω, πάγος, και αν έχω συμπτώματα, γιατρός.

Κουνούπια και Σκνίπες

Εκτός από την ενόχληση, τα κουνούπια μεταδίδουν ασθένειες (π.χ., ιός Δυτικού Νείλου). Σε υγροβιότοπους, τα κουνούπια είναι αφόρητα.

Πρόληψη: Εντομοαπωθητικό, μακριά μανίκια, σκηνή με σίτα. Το βράδυ, ανάβω φωτιά, ο καπνός τα διώχνει.

8.3 Κίνδυνοι από τη Χλωρίδα

Δηλητηριώδη Φυτά

Η Ελλάδα έχει δηλητηριώδη φυτά. Τα πιο γνωστά:

Δαφνοκέρασος (Prunus laurocerasus): Σε κήπους και δάση. Ο καρπός και τα φύλλα περιέχουν κυάνιο. Θανατηφόρο. Δεν το πλησιάζω.

Ροδοδάφνη (Nerium oleander): Παντού, σε ρέματα, δρόμους. Ολόκληρο το φυτό είναι δηλητηριώδες, ακόμα και ο καπνός του αν καεί. Ποτέ δεν μαγειρεύω με ξύλο από ροδοδάφνη.

Αγριοκούμαρο (Atropa belladonna): Σπάνιο, αλλά υπάρχει. Μαύρα μούρα, γυαλιστερά, δελεαστικά. Άκρως δηλητηριώδες. Δεν το αγγίζω.

Κώνειο (Conium maculatum): Σε υγρά μέρη. Μοιάζει με μάραθο ή μαϊντανό. Θανατηφόρο. Αναγνωρίζεται από τις μοβ κηλίδες στο στέλεχος και την άσχημη μυρωδιά.

Κανόνας: Δεν τρώω κανένα φυτό που δεν είμαι 100% σίγουρος. Αποφεύγω φυτά με λευκό γαλακτώδη χυμό (όχι πάντα, αλλά συχνά ένδειξη τοξικότητας). Δεν τρώω μανιτάρια, εκτός κι αν είμαι μυκητολόγος.

Τσουκνίδα

Δεν είναι δηλητηριώδης, αλλά προκαλεί ερεθισμό. Αν με αγγίξει, πλένω την περιοχή με κρύο νερό, και σε λίγη ώρα περνάει. Το αντίδοτο είναι η τσουκνίδα: τρίβοντας ένα φύλλο πάνω στο τσίμπημα (παράδοξο) λένε ότι βοηθά. Δεν το έχω δοκιμάσει.

Αγκαθωτά Φυτά

Πουρνάρια, αγριελιές, παλιούρια. Μπορούν να προκαλέσουν γδαρσίματα, πληγές, μολύνσεις. Προσέχω, φοράω μακριά μανίκια, και αν γδαρθώ, καθαρίζω καλά την πληγή.

8.4 Κίνδυνοι από το Περιβάλλον

Θερμοπληξία και Αφυδάτωση

Το καλοκαίρι, στην Ελλάδα, η θερμοπληξία είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος.

Συμπτώματα:

Πονοκέφαλος, ζάλη, ναυτία.
Ζεστό, ξηρό δέρμα (σταμάτημα εφίδρωσης).
Ταχυπαλμία, σύγχυση, λιποθυμία.

Αντιμετώπιση:

Σταματάω αμέσως. Βρίσκω σκιά.
Βγάζω ρούχα, δροσίζω το σώμα με νερό (αν έχω), ανεμίζω.
Πίνω μικρές γουλιές νερό, όχι μονομιάς.
Αν η κατάσταση είναι σοβαρή (λιποθυμία, σύγχυση), καλώ βοήθεια. Η θερμοπληξία σκοτώνει.

Πρόληψη:

Πίνω νερό τακτικά, πριν διψάσω.
Κινούμαι νωρίς το πρωί ή αργά το απόγευμα, αποφεύγω το μεσημέρι.
Φοράω καπέλο, ανοιχτόχρωμα ρούχα.
Βάζω αντηλιακό.

Υποθερμία

Το χειμώνα, στα βουνά, η υποθερμία καραδοκεί.

Συμπτώματα:

Ρίγος, μετά απουσία ρίγους (κακό σημάδι).
Μπερδεμένη ομιλία, απώλεια συντονισμού.
Υπνηλία, απάθεια.

Αντιμετώπιση:

Απομακρύνομαι από το κρύο, τον άνεμο, την υγρασία.
Βγάζω βρεγμένα ρούχα, φοράω στεγνά.
Τυλίγομαι σε υπνόσακο, μουσαμά, ό,τι έχω.
Πίνω ζεστά ροφήματα (όχι αλκοόλ).
Αν είμαι με άλλον, τοποθετώ το σώμα μου δίπλα του, για ανταλλαγή θερμότητας.

Πρόληψη:

Ντύσιμο με στρώσεις, αποφυγή βαμβακερών (όταν βραχούν, κρυώνω).
Στεγνά ρούχα στο σακίδιο.
Καλό καταφύγιο, φωτιά.

Κεραυνοί

Στα βουνά, τις καταιγίδες, ο κεραυνός χτυπάει.

Αν με πιάσει καταιγίδα:

Απομακρύνομαι από κορυφές, ράχες, μεμονωμένα δέντρα.
Αποφεύγω να είμαι το ψηλότερο σημείο.
Κάθομαι σε εμβρυακή στάση, με τα πόδια κοντά, μειώνοντας την επιφάνεια επαφής με το έδαφος.
Δεν κρατάω μεταλλικά αντικείμενα.

Πλημμύρες

Σε φαράγγια, ρέματα, η ξαφνική βροχή μπορεί να προκαλέσει πλημμύρα.

Πρόληψη:

Δεν μπαίνω σε φαράγγι αν προβλέπονται βροχές.
Παρατηρώ τον ουρανό, αν μαζεύονται σύννεφα, βγαίνω από την κοίτη.
Αν ακούσω βουητό, τρέχω σε ψηλό σημείο.

Φωτιά (δασική)

Αν ξεσπάσει δασική πυρκαγιά:

Κινούμαι κάθετα στην κατεύθυνση της φωτιάς, όχι παράλληλα.
Πάω προς ανοιχτό χώρο, ξέφωτο, ήδη καμένη περιοχή.
Αν εγκλωβιστώ, ψάχνω για λίμνη, ποτάμι, ή σκάβω λάκκο και καλύπτομαι με χώμα.

8.5 Τραυματισμοί και Πρώτες Βοήθειες

Το Κιτ Πρώτων Βοηθειών

Πάντα μαζί μου. Περιέχει:

Αντισηπτικά μαντηλάκια, οινόπνευμα ή betadine.
Γάζες αποστειρωμένες, διάφορα μεγέθη.
Επίδεσμοι ελαστικοί και αυτοκόλλητοι.
Τσιρότα, διάφορα.
Λευκοπλάστης.
Ψαλιδάκι.
Τσιμπιδάκι (για αγκάθια, τσιμπούρια).
Γάντια μίας χρήσης.
Παυσίπονα (παρακεταμόλη, ιβουπροφαίνη).
Αντιισταμινικά (για αλλεργίες, τσιμπήματα).
Αλοιφή για εγκαύματα.
Επίδεσμος τριγωνικός (για νάρθηκες, στήριγμα).
Θερμομετρική κουβέρτα (για υποθερμία).
Λαβίδες (για τσιμπούρια).
Μικρός φακός.

Μικρές Πληγές

Πλένω την πληγή με άφθονο καθαρό νερό (αν έχω, με αντισηπτικό).
Αφαιρώ βρωμιές, πετραδάκια, με τσιμπιδάκι.
Απολυμαίνω.
Καλύπτω με γάζα και επίδεσμο.

Αν η πληγή είναι μεγάλη ή βαθιά, και δεν σταματάει η αιμορραγία, πιέζω δυνατά με γάζα, και αναζητώ βοήθεια.

Αιμορραγία

Πιέζω απευθείας στην πληγή με γάζα ή πανί.
Αν δεν σταματάει, σηκώνω το μέλος ψηλότερα από την καρδιά.
Αν εξακολουθεί, πιέζω σε σημεία πίεσης (π.χ., βουβωνική, μασχάλη).
Τουρνικέ μόνο σε ακραίες περιπτώσεις (π.χ., ακρωτηριασμός) και με προσοχή.

Κακώσεις – Διαστρέμματα, Κατάγματα

Διάστρεμμα: Πάγος (ή κρύο νερό), ανύψωση, επίδεσμος πίεσης, ανάπαυση.

Κάταγμα:

Ακινητοποιώ το μέλος. Δεν το μετακινώ.
Φτιάχνω νάρθηκα: ίσια κλαδιά, χαρτόνι, ό,τι έχω, τοποθετημένα γύρω από το σημείο και δεμένα με ύφασμα ή σχοινί.
Αν το κάταγμα είναι ανοιχτό (το οστό βγαίνει έξω), δεν το σπρώχνω μέσα. Καλύπτω με αποστειρωμένη γάζα.
Μεταφέρομαι.

Εγκαύματα

Από φωτιά: Βάζω το έγκαυμα σε κρύο νερό για 10-15 λεπτά. Δεν βάζω λάδια, βούτυρο, οδοντόκρεμα. Καλύπτω με αποστειρωμένη γάζα.
Από ήλιο: Δροσίζω, ενυδατώνομαι, αποφεύγω τον ήλιο.

Τσίμπημα Εντόμου (αλλεργική αντίδραση)

Αν δημιουργηθεί έντονο πρήξιμο, κοκκίνισμα, κνίδωση, παίρνω αντιισταμινικό. Αν δυσκολεύομαι να αναπνεύσω, πρήζονται χείλη, γλώσσα, καλώ αμέσως βοήθεια (αναφυλαξία).

8.6 Παρασκευή και Σήμανση

Επικοινωνία

Το κινητό μπορεί να μην έχει σήμα. Το 112 λειτουργεί ακόμα και χωρίς σήμα δικτύου, αν υπάρχει οποιοδήποτε διαθέσιμο δίκτυο. Το δοκιμάζω.

Εναλλακτικά:

Σφυρίχτρα: 6 σφυρίγματα ανά λεπτό, μετά 1 λεπτό παύση. Επαναλαμβάνω.
Φωτιά: 3 πυρσούς ή 3 στήλες καπνού.
Καθρέφτης: Αντανακλώ τον ήλιο, το φως φαίνεται από μακριά.
Σήματα στο έδαφος: Με πέτρες ή κλαδιά, φτιάχνω τεράστια γράμματα (SOS, Χ, βέλος).

Σχέδιο Δράσης

Σε περίπτωση σοβαρού τραυματισμού ή απειλητικής κατάστασης:

Φροντίζω πρώτα τον εαυτό μου και τον τραυματία.
Βρίσκω ασφαλές σημείο.
Αν μπορώ να μετακινηθώ, πάω προς βοήθεια.
Αν όχι, σηματοδοτώ τη θέση μου, ανάβω φωτιά, κάνω όσο θόρυβο μπορώ.

8.7 Η Ψυχολογία της Κρίσης

Ο Πανικός

Σε μια κρίση, το πρώτο συναίσθημα είναι ο πανικός. Τον αναγνωρίζω. Αναπνέω βαθιά, μετράω ως το 10, λέω στον εαυτό μου: “Είμαι ζωντανός, μπορώ να το διαχειριστώ”.

Η Ψυχραιμία

Η ψυχραιμία είναι το σημαντικότερο φάρμακο. Μου επιτρέπει να σκεφτώ λογικά, να αξιολογήσω την κατάσταση, να πάρω αποφάσεις. Ξέρω ότι, όσο δύσκολη κι αν είναι η κατάσταση, υπάρχει πάντα μια λύση, ένα βήμα που μπορώ να κάνω.

Η Αποδοχή

Αποδέχομαι ότι μπορεί να τραυματιστώ, μπορεί να περάσω δύσκολα. Δεν το αρνούμαι. Αλλά δεν το αφήνω να με παραλύσει.

8.8 Τα Λάθη που Έκανα

Το Τσιμπούρι που Αγνόησα

Μια φορά, βρήκα ένα τσιμπούρι, το έβγαλα, αλλά δεν το έκαψα ούτε το έπνιξα. Το πέταξα στα χόρτα. Μπορεί να ξανακολλήσει σε άλλον. Τώρα, πνίγω τα τσιμπούρια σε οινόπνευμα ή τα καίω.

Το Τουρνικέ σε Δάγκωμα Φιδιού

Στην αρχή, νόμιζα ότι σε δάγκωμα φιδιού πρέπει να βάλω τουρνικέ. Ευτυχώς, το είχα διαβάσει, και δεν το έκανα. Τώρα, ξέρω: όχι τουρνικέ.

Η Αμέλεια στο Αντηλιακό

Στη Μήλο, ξέχασα να βάλω αντηλιακό στα πόδια μου για μια μέρα. Έπαθα ηλιακό έγκαυμα 2ου βαθμού. Πόνος, φουσκάλες, ταλαιπωρία. Τώρα, βάζω αντηλιακό παντού, ακόμα κι αν έχει συννεφιά.

Η Παραμέληση της Ενυδάτωσης

Στην Κρήτη, σε μια μεγάλη πεζοπορία, δεν ήπια αρκετά. Στο τέλος, ζαλιζόμουν, είχα ναυτία. Κόντεψα να λιποθυμήσω. Ευτυχώς, ένας συνοδοιπόρος είχε νερό. Τώρα, μετράω το νερό μου και πίνω τακτικά.

Η Βιαστική Μετακίνηση Τραυματία

Σε μια πτώση φίλου, τον σηκώσαμε βιαστικά, χωρίς να ελέγξουμε για κάταγμα. Ευτυχώς, δεν είχε. Αλλά αν είχε, θα το χειροτερεύαμε. Τώρα, πρώτα αξιολογώ, μετά μετακινώ.

8.9 Η Ικανοποίηση της Σωστής Αντιμετώπισης

Η Μέρα που Βοήθησα

Σε ένα μονοπάτι στην Πάρνηθα, συνάντησα μια πεζοπόρο που είχε γλιστρήσει και χτύπησε το γόνατο. Πρήξιμο, πόνος, δεν μπορούσε να περπατήσει. Είχα το κιτ μου, της έδωσα παυσίπονο, της έφτιαξα νάρθηκα με κλαδιά, την ακινητοποίησα, και καλέσαμε βοήθεια. Το πρόσωπό της, όταν κατάλαβε ότι δεν ήταν μόνη, ότι κάποιος ήξερε τι να κάνει, ήταν ανεκτίμητο.

Η Αυτοπεποίθηση

Τώρα, ξέρω ότι μπορώ να αντιμετωπίσω τους περισσότερους κινδύνους. Δεν σημαίνει ότι δεν φοβάμαι. Σημαίνει ότι ο φόβος δεν με παραλύει. Με κάνει προσεκτικό, αλλά και δραστήριο.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Η ελληνική φύση είναι όμορφη, αλλά όχι ακίνδυνη. Οι κίνδυνοι υπάρχουν: φίδια, τσιμπούρια, αγριογούρουνα, θερμοπληξία, υποθερμία, τραυματισμοί. Αλλά δεν τους φοβάμαι. Τους σέβομαι, τους προλαμβάνω, και είμαι προετοιμασμένος να τους αντιμετωπίσω.

Το κιτ πρώτων βοηθειών είναι απαραίτητο. Αλλά πιο απαραίτητη είναι η γνώση. Να ξέρω τι να κάνω, πότε, και πώς. Και πάνω απ’ όλα, να διατηρώ την ψυχραιμία μου.

Κάθε φορά που βγαίνω στη φύση, ξέρω ότι ρισκάρω. Αλλά τα ρίσκα είναι υπολογισμένα, και η ανταμοιβή είναι μεγαλύτερη. Γιατί, όταν επιστρέφω σώος και αβλαβής, δεν έχω κατακτήσει μόνο το βουνό. Έχω κατακτήσει και τον φόβο μου.

Και αυτή είναι η μεγαλύτερη κατάκτηση.

Κεφάλαιο 9: Η Ψυχολογία της Επιβίωσης και Ηθική

Η Νύχτα που Σκέφτηκα να Παρατήσω τα Πάντα

Τέταρτη μέρα στην Πίνδο. Είχα χάσει το μονοπάτι, είχα ξεμείνει από νερό, και το πόδι μου πονούσε από μια στραβοπατησιά. Η βροχή είχε αρχίσει να πέφτει, και το καταφύγιο που είχα φτιάξει την προηγούμενη νύχτα είχε καταρρεύσει. Κάθισα κάτω από ένα έλατο, με τα ρούχα μου μουσκεμένα, και για πρώτη φορά στη ζωή μου σκέφτηκα: “Δεν μπορώ άλλο. Ας τελειώνει ό,τι θέλει”.

Ήταν μια σκοτεινή στιγμή. Το σώμα μου πονούσε, η κούραση με είχε λυγίσει, και η μοναξιά βάραινε την ψυχή μου. Αλλά μέσα σε εκείνο το σκοτάδι, κάτι άναψε. Μια φωνή μέσα μου είπε: “Δεν ήρθες εδώ για να πεθάνεις. Ήρθες για να ζήσεις. Σήκω πάνω”.

Σηκώθηκα. Μάζεψα δυνάμεις. Ξανάφτιαξα καταφύγιο. Άναψα φωτιά. Την επόμενη μέρα, βρήκα το μονοπάτι και βγήκα.

Εκείνη η νύχτα μου έμαθε περισσότερα για την επιβίωση από όσα θα μπορούσε να μου μάθει οποιοδήποτε βιβλίο. Η τεχνική είναι το μισό. Το άλλο μισό, το μεγαλύτερο, είναι το μυαλό.

9.1 Η Φιλοσοφία της Ψυχολογικής Ανθεκτικότητας

Το 90% της Επιβίωσης είναι Ψυχολογία

Οι ειδικοί λένε ότι η επιβίωση είναι 10% τεχνικές δεξιότητες και 90% ψυχολογία. Το πιστεύω απόλυτα. Μπορεί να ξέρω να ανάβω φωτιά με τριβή, να χτίζω καταφύγιο, να βρίσκω νερό. Αν το μυαλό μου παραδοθεί, όλα αυτά είναι άχρηστα.

Η ψυχολογική ανθεκτικότητα δεν είναι κάτι που γεννιέμαι. Είναι κάτι που χτίζω. Με εξάσκηση, με εμπειρία, με λάθη, με νίκες. Κάθε φορά που ξεπερνάω μια δυσκολία, γίνομαι πιο δυνατός.

Η Αποδοχή της Πραγματικότητας

Το πρώτο βήμα για να επιβιώσω είναι να αποδεχτώ την πραγματικότητα. Όχι να την αρνηθώ, όχι να την πολεμήσω, όχι να κλάψω γι’ αυτήν. Να την αποδεχτώ όπως είναι.

“Είμαι χαμένος. Δεν έχω νερό. Νυχτώνει.” Αυτή είναι η πραγματικότητα. Το να κλαίω ή να πανικοβάλλομαι δεν την αλλάζει. Το να την αποδεχτώ, μου επιτρέπει να δράσω.

Η Θετική Σκέψη (με Όρια)

Η θετική σκέψη βοηθά, αλλά με όρια. Δεν λέω ψέματα στον εαυτό μου. Δεν λέω “όλα θα πάνε καλά” όταν δεν υπάρχει λόγος. Λέω: “Είναι δύσκολο, αλλά έχω λύσει δύσκολα προβλήματα πριν. Μπορώ να το κάνω και τώρα”.

Εστιάζω στη λύση, όχι στο πρόβλημα. Αντί να σκέφτομαι “τι κρύο κάνει”, σκέφτομαι “πώς θα ζεσταθώ”. Αντί να σκέφτομαι “πεινάω”, σκέφτομαι “τι μπορώ να φάω”.

9.2 Ο Πανικός – Ο Χειρότερος Εχθρός

Τι Είναι ο Πανικός

Ο πανικός είναι μια φυσιολογική αντίδραση. Το σώμα μου, βλέποντας κίνδυνο, απελευθερώνει αδρεναλίνη. Η καρδιά χτυπά γρήγορα, η αναπνοή γίνεται ρηχή, η σκέψη θολώνει. Είναι το ένστικτο της επιβίωσης.

Αλλά το ένστικτο αυτό, που σε άλλες εποχές βοηθούσε, σήμερα μπορεί να με σκοτώσει. Γιατί, αντί να με κάνει να δράσω ορθολογικά, με κάνει να αντιδρώ αλόγιστα.

Πώς τον Αναγνωρίζω

Ξέρω ότι έρχεται πανικός όταν:

Η καρδιά μου χτυπά σαν τρελή
Η αναπνοή μου γίνεται λαχανιασμένη
Ιδρώνω (ακόμα κι αν κάνει κρύο)
Οι σκέψεις μου γίνονται συγκεχυμένες
Θέλω να τρέξω, να ουρλιάξω, να κάνω κάτι, οτιδήποτε, χωρίς λογική

Πώς τον Διαχειρίζομαι

Έχω αναπτύξει μια τεχνική:

Σταματάω. Αμέσως. Δεν κάνω τίποτα άλλο. Παγώνω.
Αναπνέω. Παίρνω βαθιές, αργές αναπνοές. Μετράω ως το 4 καθώς εισπνέω, κρατάω για 4, εκπνέω για 4. Το επαναλαμβάνω 5-10 φορές.
Παρατηρώ. Κοιτάζω γύρω μου. Τι βλέπω; Τι ακούω; Τι μυρίζω; Επαναφέρω τον εαυτό μου στο παρόν.
Αξιολογώ. Τι συμβαίνει πραγματικά; Ποιος είναι ο κίνδυνος; Τι μπορώ να κάνω;
Σχεδιάζω. Αποφασίζω ένα μικρό, συγκεκριμένο βήμα. Και το κάνω.

Αυτή η διαδικασία με γειώνει. Με βγάζει από το χάος του πανικού και με φέρνει στη λογική.

9.3 Το Στρες και η Διαχείρισή του

Το Στρες ως Σύμμαχος

Το στρες δεν είναι πάντα κακό. Σε μικρές δόσεις, με κρατάει σε εγρήγορση, με βοηθά να λειτουργώ καλύτερα. Το θέμα είναι όταν γίνεται χρόνιο, όταν δεν σταματάει.

Τεχνικές Χαλάρωσης

Στη φύση, όταν το στρες μεγαλώνει, εφαρμόζω τεχνικές:

Διαλογισμός περπατήματος: Περπατάω αργά, εστιάζοντας σε κάθε βήμα, στην αίσθηση του εδάφους, στον ήχο των βημάτων μου.
Εστίαση στις αισθήσεις: Κοιτάζω ένα δέντρο, μια πέτρα, μια λεπτομέρεια. Την παρατηρώ σαν να την βλέπω πρώτη φορά.
Μυϊκή χαλάρωση: Σφίγγω και χαλαρώνω διαδοχικά τις μυϊκές ομάδες, από τα πόδια ως το κεφάλι.

Η Δύναμη της Ρουτίνας

Σε καταστάσεις κρίσης, η ρουτίνα με σώζει. Όταν όλα είναι χαοτικά, κάνω αυτά που ξέρω: μαζεύω ξύλα, ανάβω φωτιά, φτιάχνω τσάι. Οι οικείες κινήσεις με ηρεμούν, μου δίνουν μια αίσθηση ελέγχου.

9.4 Η Λήψη Αποφάσεων υπό Πίεση

Ο Κανόνας STOP

Όταν βρίσκομαι σε δύσκολη κατάσταση, εφαρμόζω τον κανόνα STOP:

S (Stop): Σταματάω. Δεν κάνω τίποτα βιαστικά.
T (Think): Σκέφτομαι. Αξιολογώ την κατάσταση. Τι ξέρω; Τι δεν ξέρω; Ποιες είναι οι επιλογές μου;
O (Observe): Παρατηρώ. Κοιτάζω γύρω μου. Τι πόρους έχω; Τι κινδύνους;
P (Plan): Σχεδιάζω. Αποφασίζω ένα σχέδιο. Και το εκτελώ.

Οι Μικρές Νίκες

Σε ακραίες συνθήκες, δεν χρειάζεται να λύσω τα πάντα ταυτόχρονα. Χρειάζεται να κάνω ένα μικρό βήμα. Ανάβω φωτιά. Βρίσκω νερό. Χτίζω καταφύγιο. Κάθε μικρή νίκη μου δίνει ώθηση για την επόμενη.

Η Αποφυγή της Παράλυσης

Η μεγαλύτερη παγίδα είναι να μην κάνω τίποτα. Να περιμένω να σωθώ. Να ελπίζω. Η ελπίδα δεν σώζει. Η δράση σώζει. Ακόμα κι αν δεν είμαι σίγουρος, κάνω κάτι. Το λάθος μπορεί να διορθωθεί. Η αδράνεια, όχι.

9.5 Η Μοναξιά και η Απομόνωση

Η Σιωπή του Βουνού

Στη φύση, ειδικά όταν είμαι μόνος, η σιωπή μπορεί να γίνει εκκωφαντική. Λείπουν οι φωνές, οι ήχοι της πόλης, η ανθρώπινη παρουσία. Η μοναξιά βαραίνει.

Πώς τη Διαχειρίζομαι

Μιλάω δυνατά. Στον εαυτό μου, στα δέντρα, στα ζώα. Η φωνή μου γεμίζει το κενό.
Τραγουδάω. Παλιά τραγούδια, σκοπούς που θυμάμαι. Το τραγούδι ανεβάζει τη διάθεση.
Κρατάω ημερολόγιο. Σημειώνω σκέψεις, παρατηρήσεις, συναισθήματα. Γράφω σαν να μιλάω σε κάποιον.
Ονειρεύομαι. Σκέφτομαι ανθρώπους που αγαπώ, μέρη που αγάπησα, στιγμές που θέλω να ξαναζήσω. Αυτό με συνδέει με τον κόσμο.

Η Σύνδεση με τη Φύση

Αντί να νιώθω μόνος, προσπαθώ να νιώσω μέρος του συνόλου. Τα δέντρα γύρω μου, τα πουλιά, ο ουρανός. Είμαι κι εγώ ένα κομμάτι αυτού του κόσμου. Δεν είμαι απομονωμένος. Είμαι εδώ, μαζί τους.

9.6 Η Σημασία του Σκοπού

Για Είμαι Εδώ

Κάθε φορά που βγαίνω στη φύση, έχω έναν σκοπό. Μπορεί να είναι πρακτικός: να φτάσω σε μια κορυφή, να μάθω μια τεχνική, να δοκιμάσω έναν εξοπλισμό. Μπορεί να είναι πνευματικός: να ηρεμήσω, να σκεφτώ, να βρω απαντήσεις.

Αυτός ο σκοπός με κρατάει σε εγρήγορση. Μου δίνει κίνητρο όταν κουράζομαι.

Σε Κατάσταση Κρίσης

Ακόμα κι αν ο αρχικός σκοπός χάνεται (π.χ., έχω χαθεί), δημιουργώ έναν νέο: να επιβιώσω, να βγω, να γυρίσω σε αυτούς που με αγαπούν. Αυτός ο σκοπός γίνεται η κινητήριος δύναμη.

Η Σκέψη των Αγαπημένων

Στις δύσκολες στιγμές, σκέφτομαι τα πρόσωπα που αγαπώ. Τους γονείς μου, τα παιδιά μου (αν είχα), τους φίλους μου. Θέλω να τους ξαναδώ. Θέλω να τους πω ότι τους αγαπώ. Αυτή η σκέψη με κάνει να συνεχίζω.

9.7 Η Ηθική του Bushcraft

Ο Σεβασμός στη Φύση

Το bushcraft δεν είναι κατάκτηση της φύσης. Είναι συνεργασία. Δεν παίρνω περισσότερα από όσα χρειάζομαι. Δεν καταστρέφω ό,τι δεν μου ανήκει. Αφήνω το τοπίο όπως το βρήκα.

Αρχές:

Χρησιμοποιώ νεκρή ξυλεία, δεν κόβω ζωντανά δέντρα.
Σβήνω τη φωτιά μου σχολαστικά.
Δεν αφήνω σκουπίδια (ούτε οργανικά, όπως υπολείμματα φαγητού, αν δεν είναι απόλυτα αβλαβή).
Δεν ενοχλώ τα ζώα, δεν πλησιάζω φωλιές.
Σέβομαι τις προστατευόμενες περιοχές και τις απαγορεύσεις.

Leave No Trace

Το κίνημα “Leave No Trace” (Μην Αφήνεις Ίχνη) είναι η βάση. Επτά αρχές:

Προγραμματίζω και προετοιμάζομαι.
Περπατώ και κατασκηνώνω σε ανθεκτικά εδάφη.
Διαχειρίζομαι τα απορρίμματα μου.
Αφήνω ό,τι βρίσκω.
Ελαχιστοποιώ την επίδραση της φωτιάς.
Σέβομαι την άγρια ζωή.
Σέβομαι τους άλλους επισκέπτες.

Η Πολιτισμική Κληρονομιά

Στην Ελλάδα, έχουμε μια μοναδική πολιτισμική κληρονομιά. Σέβομαι τα αρχαία μνημεία, τα παλιά μονοπάτια, τις βρύσες, τα ξωκλήσια. Δεν παίρνω πέτρες από αρχαιολογικούς χώρους, δεν χαράζω ονόματα, δεν καταστρέφω.

9.8 Η Ηθική Απέναντι στα Ζώα

Το Κυνήγι και η Αλιεία

Όταν μιλάω για κυνήγι και αλιεία, μπαίνω σε λεπτό έδαφος. Σε κατάσταση επιβίωσης, η ανάγκη αναιρεί την ηθική. Αλλά στην εξάσκηση, ακολουθώ κανόνες.

Δεν σκοτώνω αν δεν είναι απολύτως απαραίτητο.
Αν σκοτώσω για τροφή, το κάνω γρήγορα, χωρίς βασανισμό.
Χρησιμοποιώ όλο το ζώο. Δεν πετάω τίποτα.
Σέβομαι τις περιόδους απαγόρευσης και τα προστατευόμενα είδη.

Η Παρατήρηση

Προτιμώ να παρατηρώ παρά να επεμβαίνω. Βλέπω τα ζώα, τα θαυμάζω, μαθαίνω από αυτά. Δεν τα κυνηγάω για πλάκα. Δεν τα τρομάζω για φωτογραφία. Η φύση δεν είναι θέαμα. Είναι σπίτι.

9.9 Η Ηθική Απέναντι στους Άλλους

Ο Σεβασμός στους Συνανθρώπους

Στο βουνό, συναντώ άλλους ανθρώπους. Τους χαιρετάω. Τους βοηθάω αν χρειάζονται. Δεν τους ενοχλώ με θόρυβο ή με φώτα. Μοιράζομαι τη φύση μαζί τους.

Η Ανταλλαγή Γνώσης

Δεν κρατάω τη γνώση για τον εαυτό μου. Αν κάποιος με ρωτήσει, του δείχνω. Αν δω κάποιον να κάνει λάθος (π.χ., να ετοιμάζεται να ανάψει φωτιά σε επικίνδυνο σημείο), τον προειδοποιώ ευγενικά. Η γνώση πολλαπλασιάζεται όταν μοιράζεται.

9.10 Τα Λάθη που Έκανα

Η Απροσεξία με τη Φωτιά

Στην αρχή, ήμουν απρόσεκτος με τη φωτιά. Μια φορά, την άφησα χωρίς επίβλεψη για λίγα λεπτά. Παραλίγο να προκαλέσω πυρκαγιά. Ευτυχώς, γύρισα έγκαιρα. Από τότε, δεν αφήνω ποτέ φωτιά χωρίς επιτήρηση.

Η Αλαζονεία

Στα πρώτα μου βήματα, νόμιζα ότι ήξερα τα πάντα. Δεν άκουγα συμβουλές, δεν μάθαινα από παλιότερους. Αυτό μου στοίχισε. Έχασα μονοπάτια, ταλαιπωρήθηκα, κινδύνεψα. Τώρα, ακούω. Ρωτάω. Μαθαίνω.

Η Αδιαφορία για τα Σκουπίδια

Στην αρχή, δεν έδινα σημασία στα σκουπίδια που άφηναν άλλοι. “Δεν τα άφησα εγώ”, σκεφτόμουν. Μετά, κατάλαβα: το βουνό δεν ξέρει από δικαιοσύνη. Αν βλέπω σκουπίδια, τα μαζεύω, ακόμα κι αν δεν είναι δικά μου. Το χρωστάω στη φύση.

Η Παραβίαση Απαγόρευσης

Μια φορά, σε περίοδο απαγόρευσης, άναψα φωτιά γιατί κρύωνα. “Λίγο δεν πειράζει”, σκέφτηκα. Ευτυχώς, δεν έγινε κακό. Αλλά κατάλαβα ότι δεν δικαιούμαι να παραβιάζω τους κανόνες. Οι κανόνες υπάρχουν για όλους. Τους σέβομαι.

9.11 Η Ικανοποίηση της Αρμονίας

Η Μέρα που Ένιωσα Μέρος του Συνόλου

Ήταν μια μέρα στην Οίτη. Είχα περάσει ώρες χτίζοντας καταφύγιο, μαζεύοντας ξύλα, ανάβοντας φωτιά. Το βράδυ, καθόμουν και κοίταζα τη φλόγα. Γύρω μου, το δάσος ζούσε τη δική του ζωή. Κουκουβάγιες, αλεπούδες, έντομα. Δεν ήμουν εισβολέας. Ήμουν ένα ακόμα πλάσμα, που ζούσε εδώ για λίγο.

Εκείνη τη στιγμή, ένιωσα μια γαλήνη που δεν είχα νιώσει ποτέ. Δεν χρειαζόμουν τίποτα άλλο. Ήμουν εκεί, και αυτό ήταν αρκετό.

Η Σύνδεση με τους Προγόνους

Σκέφτομαι τους ανθρώπους που ζούσαν εδώ πριν από αιώνες. Βοσκούς, μοναχούς,αγροτες. Τους ίδιους ουρανούς κοιτούσαν, την ίδια γη πατούσαν, την ίδια φωτιά άναβαν. Εγώ, σήμερα, συνεχίζω.

Αυτή η σκέψη με ταπεινώνει και με ανυψώνει ταυτόχρονα. Είμαι μέρος μιας αλυσίδας που δεν σταματάει.

9.12 Το Μήνυμα για τον Αναγνώστη

Δεν Χρειάζεται να Είσαι Ήρωας

Η επιβίωση δεν είναι για ήρωες. Είναι για ανθρώπους που αποφασίζουν να μην παραδοθούν. Δεν χρειάζεται να είσαι ο πιο δυνατός, ο πιο γρήγορος, ο πιο έξυπνος. Χρειάζεται να είσαι εκεί. Και να μην σταματάς.

Η Φύση Δεν Είναι Εχθρός

Η φύση δεν θέλει να σε σκοτώσει. Απλά είναι όπως είναι. Εσύ πρέπει να μάθεις να ζεις μαζί της, όχι εναντίον της. Όταν το καταλάβεις αυτό, όλα γίνονται πιο εύκολα.

Η Περιπέτεια Σε Περιμένει

Βγες έξω. Δοκίμασε. Κάνε λάθη. Μάθε. Η ελληνική φύση είναι εδώ, με όλη της την ομορφιά και τις προκλήσεις. Αρκεί να είσαι έτοιμος να την αγκαλιάσεις. Με σεβασμό. Με ταπείνωση. Με αγάπη.

Συμπέρασμα Κεφαλαίου

Η ψυχολογία της επιβίωσης και η ηθική είναι τα θεμέλια πάνω στα οποία χτίζω όλες τις άλλες δεξιότητες. Χωρίς ψυχική αντοχή, οι τεχνικές είναι άχρηστες. Χωρίς ηθική, η γνώση γίνεται καταστροφή.

Στην Ελλάδα, η σχέση μου με τη φύση είναι βαθιά και παλιά. Δεν είμαι ο πρώτος που περπατάει αυτά τα μονοπάτια. Δεν θα είμαι ο τελευταίος. Γι’ αυτό, φροντίζω να αφήνω πίσω μου μόνο ίχνη από παπούτσια και αναμνήσεις.

Και όταν δύσκολες στιγμές έρχονται, θυμάμαι εκείνη τη νύχτα στην Πίνδο. Θυμάμαι ότι σηκώθηκα. Και συνεχίζω.

Γιατί αυτό κάνω. Συνεχίζω.

Επίλογος: Το Ταξίδι Συνεχίζεται

Η Στιγμή που Κοιτάζω Πίσω

Κάθομαι τώρα στο γραφείο μου, κοιτάζοντας τον τοίχο γεμάτο χάρτες, φωτογραφίες από βουνά, αποξηραμένα φυτά, ένα παλιό τσεκούρι κρεμασμένο. Γύρω μου, η πόλη βουίζει, αλλά εγώ ακούω ακόμα τον ήχο του ανέμου στην Πίνδο, το θρόισμα των φύλλων στην Εύβοια, το κύμα που σκάει στην Αμοργό. Το ταξίδι δεν τελειώνει ποτέ. Απλά αλλάζει μορφή.

Όταν ξεκίνησα αυτή την πορεία, πριν από χρόνια, νόμιζα ότι ήθελα να μάθω τεχνικές. Να ανάβω φωτιά, να χτίζω καταφύγια, να βρίσκω νερό. Και τα έμαθα. Αλλά στην πορεία, ανακάλυψα ότι αυτό που πραγματικά αποκτούσα ήταν κάτι πολύ μεγαλύτερο. Μια σχέση. Με τη φύση, με τον εαυτό μου, με την ιστορία αυτού του τόπου.

Αυτός ο επίλογος δεν είναι ένα τέλος. Είναι μια στάση για να κοιτάξω πίσω, να δω πόσο δρόμο έχω διανύσει, και μετά να κοιτάξω μπροστά, στα επόμενα βουνά που με περιμένουν.

Ανασκόπηση: Τι Έμαθα σε Αυτό το Ταξίδι

Οι Δεξιότητες που Απέκτησα

Ξεκίνησα με τα πέντε Κ: Κοπτικά, Κάλυψη, Καύση, Κουτιά, Κορδόνια. Έμαθα να διαλέγω το μαχαίρι μου, να το ακονίζω, να το χρησιμοποιώ. Έμαθα να στήνω μουσαμά σε κάθε καιρό, να χτίζω καταφύγιο από κλαδιά και φτέρες. Έμαθα να ανάβω φωτιά με πυρόλιθο, με τόξο, με οτιδήποτε. Έμαθα να βρίσκω νερό σε ξερές πλαγιές, να το καθαρίζω, να το αποθηκεύω. Έμαθα να φτιάχνω σχοινιά από φλοιό, βελόνες από αγκάθια, δοχεία από κολοκύθες.

Στο κεφάλαιο της τροφής, ανακάλυψα έναν ολόκληρο κόσμο. Τα ραδίκια, οι ζοχοί, η γλιστρίδα, τα κούμαρα, τα κάστανα. Έμαθα να ξεχωρίζω το βρώσιμο από το δηλητηριώδες, να μαγειρεύω στη φωτιά, να συντηρώ τροφές. Και κατάλαβα ότι η ελληνική γη είναι γενναιόδωρη, φτάνει να ξέρω να τη ρωτάω σωστά.

Στην πλοήγηση, έμαθα ότι ο χάρτης και η πυξίδα είναι τα καλύτερά μου εργαλεία, αλλά και ότι ο ήλιος, τα αστέρια, ο άνεμος, ακόμα και τα φυτά, μου δείχνουν το δρόμο. Έμαθα να διαβάζω το τοπίο, να προβλέπω, να μην πανικοβάλλομαι όταν χάνομαι.

Στους κινδύνους, έμαθα ότι η πρόληψη είναι η καλύτερη θεραπεία. Να φοράω μπότες, να ελέγχω το σώμα μου για τσιμπούρια, να μην πλησιάζω φίδια, να πίνω νερό πριν διψάσω. Και έμαθα πρώτες βοήθειες, όχι από βιβλία, αλλά από την ανάγκη, από λάθη, από εμπειρίες.

Η Ψυχολογία που Χτίστηκε

Το πιο σημαντικό, όμως, δεν ήταν οι δεξιότητες. Ήταν η ψυχή που χτίστηκε μέσα μου. Η υπομονή να περιμένω τη φωτιά να ανάψει. Η ψυχραιμία όταν χάθηκα. Η αποδοχή όταν τα πράγματα πήγαιναν στραβά. Η επιμονή να συνεχίσω παρά την κούραση.

Έμαθα ότι ο πανικός είναι ο χειρότερος εχθρός. Και ότι η ηρεμία, η βαθιά αναπνοή, η μικρή νίκη, είναι τα καλύτερα όπλα.

Η Ηθική που Ανακάλυψα

Και πάνω απ’ όλα, ανακάλυψα την ηθική. Το σεβασμό. Δεν παίρνω περισσότερα από όσα χρειάζομαι. Δεν καταστρέφω. Δεν αφήνω ίχνη. Σέβομαι τα ζώα, τα φυτά, τους άλλους ανθρώπους που μοιράζονται τη φύση μαζί μου. Γιατί ξέρω πια: η φύση δεν μου ανήκει. Εγώ ανήκω σε αυτήν.

Οι Τόποι που Σημάδεψαν

Η Πίνδος

Εκεί έμαθα να χτίζω καταφύγιο στο χιόνι. Εκεί πάγωσα, εκεί ζεστάθηκα, εκεί ένιωσα τη μοναξιά του βουνού. Η Πίνδος με δίδαξε ότι το μεγαλείο δεν είναι μόνο στις κορυφές, αλλά και στις κοιλάδες, στα έλατα, στις σιωπές.

Η Σαμοθράκη

Εκεί που με δάγκωσε οχιά. Εκεί που φοβήθηκα. Εκεί που επέζησα. Η Σαμοθράκη με δίδαξε ότι η γνώση σώζει, και ότι ο φόβος είναι δάσκαλος αν τον ακούσω, όχι αφεντικό αν τον αφήσω.

Η Εύβοια

Εκεί που έφτιαξα το πρώτο μου σχοινί από φλοιό. Εκεί που κατάλαβα ότι η φύση μου δίνει ό,τι χρειάζομαι, αρκεί να ξέρω να το ζητήσω. Εκεί που πέρασα νύχτες μόνος, ακούγοντας τα ζώα, νιώθοντας μέρος του δάσους.

Η Κρήτη

Εκεί που έμαθα να διαβάζω το τοπίο σαν βιβλίο. Οι παλιοί, οι βοσκοί, οι μαντινάδες, τα χόρτα. Η Κρήτη με δίδαξε ότι η γνώση της φύσης είναι γνώση της ζωής, και ότι η παράδοση δεν είναι νεκρή, ζει ακόμα στις πρακτικές των ανθρώπων.

Το Αιγαίο

Εκεί που έμαθα την αξία του νερού. Στα νησιά, η δροσιά, οι στέρνες, τα πηγάδια. Η θάλασσα, σύμμαχος και εχθρός. Το Αιγαίο με δίδαξε ότι η επιβίωση δεν είναι μόνο στα βουνά, αλλά και στα πιο ξερά, στα πιο φαινομενικά άνυδρα μέρη.

Οι Άνθρωποι που Συνάντησα

Ο Βοσκός στον Ταΰγετο

Εκείνος που μου έδειξε τα χόρτα. Που γέλασε με την άγνοιά μου, αλλά δεν με κορόιδεψε. Που μου έμαθε ότι η γνώση δεν είναι στα βιβλία, είναι στο χώμα, στα χέρια, στη μνήμη.

Ο Μοναχός στο Άγιο Όρος

Που με φιλοξένησε μια νύχτα. Που μου μίλησε για την ησυχία, για την προσευχή, για τη φύση ως δημιούργημα. Που μου έδειξε ότι η μοναξιά μπορεί να είναι πληρότητα.

Ο Συνοδοιπόρος στην Πίνδο

Που χάθηκε μαζί μου, που φοβήθηκε μαζί μου, που γέλασε μαζί μου. Που μου έδειξε ότι η παρέα στο βουνό είναι δώρο, και ότι οι στιγμές που μοιράζεσαι είναι οι πιο πολύτιμες.

Ο Παππούς στην Κρήτη

Που μου είπε: “Το βουνό δεν αλλάζει, εσύ αλλάζεις”. Και το κατάλαβα. Το βουνό είναι πάντα εκεί. Εγώ είμαι που γίνομαι άλλος κάθε φορά που ανεβαίνω.

Το Μέλλον: Τα Επόμενα Βουνά

Τι Δεν Έμαθα Ακόμα

Όσα κι αν έμαθα, ξέρω ότι είμαι ακόμα αρχάριος. Δεν ξέρω όλα τα φυτά. Δεν έχω δοκιμάσει όλες τις τεχνικές. Δεν έχω επισκεφτεί όλες τις περιοχές. Η γνώση είναι απέραντη, και η φύση είναι ατελείωτος δάσκαλος.

Θέλω να μάθω περισσότερα για τα μανιτάρια. Να μπορώ να ξεχωρίζω τα βρώσιμα από τα θανατηφόρα. Θέλω να μάθω να φτιάχνω κανό από κορμό δέντρου. Θέλω να μάθω να πλοηγούμαι μόνο με τα αστέρια, χωρίς πυξίδα. Θέλω να μάθω για τα φυτά που θεραπεύουν.

Τα Επόμενα Ταξίδια

Σχεδιάζω ήδη. Την επόμενη άνοιξη, θέλω να πάω στα Άγραφα. Μια περιοχή που λένε ότι είναι από τις πιο άγριες της Ελλάδας. Θέλω να περπατήσω μέρες χωρίς να συναντήσω άνθρωπο. Θέλω να δοκιμάσω τον εαυτό μου.

Το καλοκαίρι, θέλω να πάω σε ένα μικρό νησί των Κυκλάδων, χωρίς πηγή νερού, για να δω αν μπορώ να επιβιώσω μόνο με τη δροσιά και τη θάλασσα.

Το φθινόπωρο, θέλω να ανέβω στον Όλυμπο, αλλά όχι από την κλασική διαδρομή. Θέλω να βρω ένα μονοπάτι που να με βγάλει στην κορυφή μέσα από άγνωστες ρεματιές.

Η Παράδοση της Γνώσης

Θέλω, κάποια στιγμή, να γίνω κι εγώ δάσκαλος. Να βγάζω ανθρώπους στο βουνό, να τους δείχνω αυτά που έμαθα. Να μοιράζομαι τη γνώση, όπως την μοιράστηκαν μαζί μου. Γιατί η γνώση που δεν μεταδίδεται, πεθαίνει.

Το Μήνυμα για Εσένα

Βγες Έξω

Αν διάβασες ως εδώ, σημαίνει ότι κάτι σε τραβάει. Η φύση, η περιπέτεια, η πρόκληση. Μην το αφήσεις στη θεωρία. Βγες έξω. Δεν χρειάζεσαι πολλά. Ένα μαχαίρι, ένα μπουκάλι νερό, ένας μουσαμάς. Ή και τίποτα. Απλά βγες.

Πήγαινε σε ένα κοντινό δάσος. Κάθισε κάτω από ένα δέντρο. Άκου. Μύρισε. Κοίτα. Άρχισε να παρατηρείς. Αυτή είναι η αρχή.

Κάνε Λάθη

Μη φοβάσαι να κάνεις λάθη. Εγώ έκανα πολλά. Χάθηκα, κρύωσα, πείνασα, φοβήθηκα. Αλλά κάθε λάθος ήταν μάθημα. Κάθε δυσκολία με έκανε πιο δυνατό. Και εσύ, κάνε λάθη. Αλλά μην τα επαναλαμβάνεις.

Σεβάσου

Πάνω απ’ όλα, σεβάσου. Τη φύση, τον εαυτό σου, τους άλλους. Μην παίρνεις περισσότερα από όσα χρειάζεσαι. Μην αφήνεις σκουπίδια. Μην ενοχλείς τα ζώα. Η φύση δεν σου ανήκει. Είσαι φιλοξενούμενος. Φέρσου ανάλογα.

Μη Σταματάς

Το ταξίδι δεν τελειώνει ποτέ. Πάντα θα υπάρχει ένα νέο βουνό, μια νέα τεχνική, μια νέα ανακάλυψη. Μη σταματάς να μαθαίνεις. Μη σταματάς να ονειρεύεσαι. Μη σταματάς να περπατάς.

Η Τελευταία Φωτιά

Απόψε, ανάβω μια τελευταία φωτιά. Όχι σε βουνό, αλλά στη σκέψη μου. Κάθομαι νοερά μπροστά της και κοιτάζω τις φλόγες. Βλέπω μέσα τους όλες τις φωτιές που έχω ανάψει. Εκείνη στην Πίνδο, που με κράτησε ζεστό. Εκείνη στην Εύβοια, που έδιωξε τα αγριογούρουνα. Εκείνη στην Κρήτη, που μαγείρεψα τα πρώτα μου χόρτα.

Καθώς η φλόγα τρεμοπαίζει, σκέφτομαι όλα όσα έζησα. Τις δυσκολίες, τις χαρές, τους φόβους, τις νίκες. Και νιώθω ευγνωμοσύνη. Για τη φύση που με δέχτηκε. Για τους ανθρώπους που με βοήθησαν. Για τον εαυτό μου που δεν σταμάτησε.

Η φωτιά σιγά σιγά σβήνει. Τα κάρβουνα κοκκινίζουν, γίνονται στάχτη. Όπως και αυτό το κείμενο, φτάνει στο τέλος του. Αλλά το ταξίδι, το πραγματικό ταξίδι, συνεχίζεται.

Αύριο ξημερώνει. Τα βουνά με περιμένουν.

Η Τελευταία Σκέψη

Η Ελλάδα είναι μια χώρα ευλογημένη. Βουνά, θάλασσες, δάση, νησιά, φαράγγια. Μια ατελείωτη παλέτα τοπίων, μια αστείρευτη πηγή εμπειριών. Δεν χρειάζεται να ταξιδέψω μακριά για να βρω την περιπέτεια. Είναι εδώ, δίπλα μου.

Το bushcraft, όπως το έζησα και το κατέγραψα, δεν είναι μια φυγή από τον πολιτισμό. Είναι μια επιστροφή σε ό,τι πιο βαθύ και αληθινό υπάρχει μέσα μου. Είναι η σύνδεση με τη γη, με την ιστορία, με τον εαυτό μου.

Και αυτή η σύνδεση, αυτή η σχέση, δεν τελειώνει ποτέ. Απλά εξελίσσεται. Όπως το δάσος, όπως το βουνό, όπως η θάλασσα.

Γι’ αυτό, κλείνω αυτό το κεφάλαιο, αλλά αφήνω την πόρτα ανοιχτή. Γιατί το επόμενο ταξίδι, το επόμενο μάθημα, η επόμενη φωτιά, είναι πάντα εκεί, έξω, στο ελληνικό τοπίο, να με περιμένουν.

Και θα πάω.

Σας Ευχαριστώ

Σε εσάς που διαβάσατε ως εδώ, σας ευχαριστώ. Μοιραστήκατε μαζί μου αυτό το ταξίδι. Ελπίζω κάτι από όσα έγραψα να σας φανεί χρήσιμο, να σας εμπνεύσει, να σας κάνει να βγείτε έξω.

Και αν κάποτε συναντηθούμε σε ένα μονοπάτι, σε μια ράχη, σε μια παραλία, να ξέρετε: θα χαρώ να σας γνωρίσω. Να μοιραστούμε μια φωτιά, μια ιστορία, μια στιγμή.

Γιατί αυτό είναι τελικά το bushcraft. Η φωτιά, η ιστορία, η στιγμή. Η σύνδεση. Με τη φύση, με τους ανθρώπους, με τον εαυτό μας.

Και αυτή η σύνδεση, αυτή η περιπέτεια, δεν τελειώνει ποτέ.

Το ταξίδι συνεχίζεται.

Τέλος

Καινούργια αρχή

200 Ερωτήσεις & Απαντήσεις (FAQ)

Ολοκληρωμένος Οδηγός για Bushcraft και Επιβίωση στην Ελληνική Φύση

1: Βασικές Αρχές & Φιλοσοφία (Ερωτήσεις 1-20)

1. Τι ακριβώς σημαίνει bushcraft και σε τι διαφέρει από την απλή επιβίωση;
Το bushcraft είναι η τέχνη του να ζω και να ευημερώ στο φυσικό περιβάλλον, χρησιμοποιώντας δεξιότητες που αφορούν καταφύγιο, φωτιά, νερό, τροφή και εργαλεία. Διαφέρει από την επιβίωση γιατί η επιβίωση είναι η άμεση αντίδραση σε μια επείγουσα κατάσταση με στόχο να σωθώ, ενώ το bushcraft είναι μια μακροπρόθεσμη πρακτική, μια “τέχνη” διαβίωσης και απόλαυσης της φύσης .

2. Ποια είναι τα 5 Κ της επιβίωσης και πού βασίζονται;
Τα 5 Κ είναι: Κοπτικά εργαλεία, Κάλυψη, Καύση, Κουτιά και Κορδόνια. Αυτή η ταξινόμηση καθιερώθηκε από τον ειδικό σε θέματα επιβίωσης Dave Canterbury στο βιβλίο του “Bushcraft 101” και αποτελεί τη ραχοκοκαλιά κάθε εξόρμησης στη φύση .

3. Πώς εφαρμόζω τα 5 Κ στην ελληνική πραγματικότητα;
Στην Ελλάδα, τα 5 Κ απαιτούν προσαρμογή: η Κάλυψη σημαίνει προστασία και από τον καύσωνα, όχι μόνο από το κρύο. Τα Κουτιά μπορεί να είναι αυτοσχέδια από ντενεκέδες ελιάς. Η Καύση θέλει προσοχή λόγω αντιπυρικής περιόδου. Τα Κοπτικά θέλουν ανθεκτικότητα στα σκληρά μεσογειακά ξύλα (πουρνάρι, αριά).

4. Ποια είναι η πιο σημαντική δεξιότητα για έναν αρχάριο;
Η διατήρηση της ψυχραιμίας και της θετικής σκέψης. Χωρίς αυτήν, ακόμα και οι καλύτερες τεχνικές είναι άχρηστες. Η ψυχολογία αποτελεί το 90% της επιβίωσης.

5. Τι είναι ο “Κανόνας των Τριών” στην επιβίωση;
Μπορώ να ζήσω 3 λεπτά χωρίς αέρα, 3 ώρες χωρίς καταφύγιο (σε ακραίες συνθήκες), 3 μέρες χωρίς νερό, και 3 εβδομάδες χωρίς τροφή. Αυτός ο κανόνας με βοηθά να ιεραρχώ τις ανάγκες μου.

6. Πώς ιεραρχώ τις ανάγκες μου σε μια κατάσταση ανάγκης;
Πρώτα φροντίζω την προστασία μου (καταφύγιο/φωτιά), μετά εξασφαλίζω νερό, στη συνέχεια δημιουργώ σήματα για διάσωση, και τελευταίο έρχεται το φαγητό.

7. Μπορώ να εξασκούμαι σε κοντινό λόφο ή δάσος;
Φυσικά. Η εξάσκηση ξεκινά από το κοντινότερο πάρκο, λόφο ή δασύλλιο. Δεν χρειάζεται να ταξιδέψω σε απομακρυσμένες περιοχές για να μάθω τα βασικά.

8. Ποια είναι η ηθική του bushcraft (Leave No Trace);
Να μην αφήνω ίχνη. Να χρησιμοποιώ νεκρή ξυλεία, να σβήνω τη φωτιά μου σχολαστικά, να μαζεύω τα σκουπίδια μου, να μην ενοχλώ την πανίδα, και να αφήνω το τοπίο όπως το βρήκα.

9. Υπάρχει ελληνική παράδοση στο bushcraft;
Βεβαίως. Οι αρχαίοι κυνηγοί, οι βοσκοί, οι μοναχοί και οι αντάρτες είχαν βαθιά γνώση της φύσης. Η Κρητική παράδοση στα άγρια χόρτα, για παράδειγμα, έχει καταγραφεί ως στοιχείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.

10. Γνωρίζουν οι αρχαίοι συγγραφείς για τη φύση;
Ο Θεόφραστος, μαθητής του Αριστοτέλη, έγραψε το “Περί Φυτών Ιστορία”, ένα θεμελιώδες έργο βοτανικής. Ο Διοσκουρίδης και ο Γαληνός κατέγραψαν τις φαρμακευτικές ιδιότητες των φυτών. Πολλές ονομασίες φυτών παραμένουν ίδιες σήμερα.

11. Χρειάζεται να είμαι σε εξαιρετική φυσική κατάσταση;
Βοηθάει, αλλά η γνώση, η προετοιμασία και η τεχνική μπορούν να αντισταθμίσουν ελλείψεις στη φυσική κατάσταση. Η εμπειρία είναι πιο σημαντική από τη δύναμη.

12. Πώς επηρεάζει το μεσογειακό κλίμα τις τεχνικές επιβίωσης;
Απαιτεί μεγάλη προσοχή στην αφυδάτωση και τη θερμοπληξία το καλοκαίρι, και στην υγρασία/κρύο το χειμώνα. Η εξεύρεση νερού είναι η νούμερο ένα πρόκληση, ειδικά στα νησιά.

13. Υπάρχουν κίνδυνοι από την πανίδα στην Ελλάδα;
Ναι, υπάρχουν φίδια (οχιά), αγριογούρουνα, τσιμπούρια, σκορπιοί. Με γνώση και προφύλαξη, όμως, οι κίνδυνοι αποφεύγονται ή αντιμετωπίζονται.

14. Πρέπει να φοβάμαι τα δάση;
Όχι, πρέπει να τα σέβομαι. Ο φόβος φέρνει πανικό και λανθασμένες αποφάσεις. Η γνώση φέρνει αυτοπεποίθηση και ασφάλεια.

15. Τι είναι η “τεχνητή” και η “φυσική” γνώση;
Τεχνητή γνώση είναι η χρήση εξοπλισμού που αγόρασα. Φυσική γνώση είναι η ικανότητα χρήσης των υλικών που μου προσφέρει το περιβάλλον. Το bushcraft συνδυάζει και τις δύο.

16. Μπορώ να μάθω μόνος μου ή χρειάζομαι δάσκαλο;
Μπορώ να ξεκινήσω μόνος, αλλά η καθοδήγηση από έμπειρους ή η συμμετοχή σε ομάδες (όπως το Ixthys Aqua Club ή ομάδες στο Facebook) είναι ανεκτίμητη και επιταχύνει την εκμάθηση.

17. Πόσο συχνά πρέπει να εξασκούμαι;
Όσο πιο συχνά, τόσο καλύτερα. Ακόμα και μια ώρα την εβδομάδα σε ένα κοντινό πάρκο μπορεί να κάνει διαφορά. Η τριβή φέρνει εμπειρία.

18. Το κυνήγι είναι μέρος του bushcraft;
Είναι δεξιότητα, αλλά υπόκειται σε αυστηρή νομοθεσία. Στην εξάσκηση, δίνω προτεραιότητα στα φυτά. Σε κατάσταση ανάγκης, η νομοθεσία μπαίνει σε δεύτερη μοίρα.

19. Τι είναι το “S.T.O.P.” σε κατάσταση κρίσης;
Stop (σταματάω), Think (σκέφτομαι), Observe (παρατηρώ), Plan (σχεδιάζω). Μια τεχνική για να αποφύγω τον πανικό και να δράσω ορθολογικά.

20. Ποιο είναι το σημαντικότερο εργαλείο για την επιβίωση;
Το μυαλό μου. Η γνώση, η εμπειρία και η ψυχραιμία είναι πιο σημαντικά από οποιοδήποτε ακριβό εργαλείο.

2: Εξοπλισμός & Εργαλεία (Ερωτήσεις 21-40)

21. Ποιο μαχαίρι προτείνεις για αρχάριο στην Ελλάδα;
Ένα σταθερό, full tang μαχαίρι με μήκος λεπίδας 10-12 cm από ανθρακούχο ατσάλι. Μάρκες όπως Mora είναι οικονομικές και αξιόπιστες για ξεκίνημα.

22. Γιατί ανθρακούχο ατσάλι και όχι ανοξείδωτο;
Γιατί το ανθρακούχο ατσάλι ακονίζεται εύκολα στο πεδίο, βγάζει σπινθήρες όταν το χτυπάω σε πυριτόλιθο (για φωτιά), και μου δίνει μια παραδοσιακή αίσθηση. Απαιτεί όμως συντήρηση (λάδωμα) για να μη σκουριάσει.

23. Χρειάζομαι τσεκούρι ή πριόνι;
Και τα δύο είναι χρήσιμα. Το πριόνι τσέπης είναι πιο ελαφρύ, ασφαλές και ιδανικό για καθαρές κοπές. Το τσεκούρι (800gr-1,2kg) είναι απαραίτητο για σχίσιμο χοντρών ξύλων και βαριές εργασίες.

24. Τι είδους τσεκούρι ταιριάζει στα ελληνικά δεδομένα;
Ένα μεσαίου βάρους (800gr-1,2kg) με ίσια ξύλινη λαβή. Το ξύλο απορροφά τους κραδασμούς καλύτερα από το πλαστικό. Ιδανικό για πεύκα, έλατα αλλά και για σκληρά ξύλα όπως πουρνάρι.

25. Τι είναι το παράκορντ (paracord);
Ένα ελαφρύ σχοινί νάιλον με εσωτερικές κλωστές (συνήθως 7-9) που αντέχει έως 550 λίβρες (250 κιλά). Το χρησιμοποιώ για κατασκευές, δέσιμο μουσαμά, κατασκευή παγίδων, ακόμα και για ράψιμο αν χρειαστεί.

26. Πόσο παράκορντ πρέπει να έχω μαζί μου;
Τουλάχιστον 10-15 μέτρα είναι μια καλή βάση. Μπορώ να το τυλίξω γύρω από τη λαβή του μαχαιριού μου ή να το έχω σε μικρά κουβαράκια στο σακίδιο.

27. Τι είναι ο πυρόλιθος (ferrocerium rod);
Μια ράβδος από κράμα μετάλλων (σίδηρο, δημήτριο) που βγάζει σπινθήρες 3.000°C όταν την τρίβω με ένα μεταλλικό σκραπέρ (π.χ., την ανάποδη του μαχαιριού). Δεν βρέχεται και δεν τελειώνει εύκολα.

28. Αναπτήρας ή πυρόλιθος;
Και τα δύο. Ο αναπτήρας για ταχύτητα και ευκολία, ο πυρόλιθος για εφεδρεία (δεν επηρεάζεται από υγρασία, δεν τελειώνει το υγρό). Ο πυρόλιθος θέλει εξάσκηση.

29. Τι παγούρι να χρησιμοποιώ;
Ανοξείδωτο ατσάλι, 1 λίτρου, για να μπορώ να το βάζω απευθείας στη φωτιά και να βράζω νερό. Ιδανικά με καραμπίνερ για να το κρεμάω στο σακίδιο.

30. Είναι χρήσιμος ο ντενεκές από ελιές;
Πάρα πολύ. Είναι ελαφρύς, δωρεάν, ανακυκλώσιμος, και ιδανικός για βράσιμο νερού, μαγείρεμα χόρτων και αποθήκευση. Τον καθαρίζω καλά και τον χρησιμοποιώ σαν κατσαρόλα.

31. Χρειάζομαι αντίσκηνο ή μουσαμά (tarp);
Ο μουσαμάς (3×3 μέτρα) είναι πιο ευέλικτος, ελαφρύς, και διδάσκει περισσότερες τεχνικές. Μπορώ να τον στήσω με αμέτρητους τρόπους ανάλογα με το τοπίο και τον καιρό.

32. Τι μέγεθος μουσαμά για ένα άτομο;
3×3 μέτρα είναι το πιο ευέλικτο. Μου δίνει αρκετές επιλογές στησίματος (δίρριχτο, μονόρριχτο, πλιγουροειδές) και βάρος περίπου 500-700 γραμμάρια.

33. Τι είδους υπνόσακος για την Ελλάδα;
Ανάλογα την εποχή. Ένας συνθετικός υπνόσακος 3 εποχών καλύπτει άνοιξη-φθινόπωρο. Για χειμώνα σε βουνό, χρειάζομαι υπνόσακο με επαρκή μόνωση και θερμοκρασία άνεσης τουλάχιστον -5°C ή -10°C.

34. Χρειάζεται υπόστρωμα ύπνου;
Ναι. Η μόνωση από το έδαφος είναι κρίσιμη. Το έδαφος κλέβει θερμότητα. Ένα φουσκωτό υπόστρωμα (θερμομονωτικό) ή ένα απλό αφρώδες υπόστρωμα κάνει τεράστια διαφορά.

35. Τι περιλαμβάνει ένα πλήρες κιτ πρώτων βοηθειών;
Αντισηπτικά, γάζες αποστειρωμένες, επίδεσμοι (ελαστικοί, τριγωνικοί), λευκοπλάστης, τσιρότα, ψαλιδάκι, τσιμπιδάκι, γάντια μιας χρήσης, παυσίπονα, αντιισταμινικά, αλοιφή για εγκαύματα, θερμομετρική κουβέρτα.

36. Χρειάζομαι πυξίδα;
Οπωσδήποτε. Μια απλή πυξίδα πλατό (baseplate) από Silva ή Suunto, με περιστρεφόμενο δακτύλιο, μεγάλη κλίμακα και κλισιόμετρο. Και φυσικά, πρέπει να ξέρω να τη χρησιμοποιώ με χάρτη.

37. Τι είδους φακός είναι κατάλληλος;
Ένας μικρός, δυνατός φακός LED με μπαταρίες (ή επαναφορτιζόμενος) και δυνατότητα κόκκινου φωτός για να διατηρώ τη νυχτερινή όραση. Πάντα με εφεδρικές μπαταρίες.

38. Τι ρούχα φοράω για πολυήμερη παραμονή στη φύση;
Ντύσιμο με στρώσεις (layering). Βασική στρώση (από υλικό που στεγνώνει γρήγορα, όχι βαμβάκι), μεσαία μονωτική στρώση (fleece, μαλλί), εξωτερική αδιάβροχη/αντιανεμική στρώση. Και πάντα εφεδρικά στεγνά ρούχα.

39. Τι παπούτσια προτείνεις για ελληνικό βουνό;
Μποτάκια πεζοπορίας με καλή στήριξη στον αστράγαλο, αδιάβροχα (Gore-Tex ή ανάλογο), με σόλα που έχει καλό πέλμα (Vibram) για να μη γλιστράω σε πέτρες και βρεγμένο έδαφος.

40. Χρειάζομαι εργαλεία πολλαπλών χρήσεων (multitool);
Ναι, είναι βοηθητικό για μικροεπισκευές, για να σφίξω μια βίδα, να ανοίξω μια κονσέρβα. Δεν αντικαθιστά όμως το σταθερό μαχαίρι.

3: Καταφύγιο (Ερωτήσεις 41-60)

41. Ποια είναι η πρώτη κίνηση για να φτιάξω καταφύγιο;
Πρώτα, διαλέγω θέση. Ψάχνω προστασία από τον άνεμο (φυσικούς ανεμοφράκτες), κοντά σε νερό (αλλά όχι πολύ κοντά για αποφυγή πλημμύρας), μακριά από ξερά κλαδιά που μπορεί να πέσουν, και με διαθέσιμη καύσιμη ύλη (νεκρά ξύλα).

42. Τι κάνω αν δεν έχω μουσαμά ή σκηνή;
Ψάχνω για φυσική κουφάλα δέντρου, σπήλαιο, ή βραχοσκεπή. Αν δεν βρω, χτίζω ένα αυτοσχέδιο καταφύγιο από κλαδιά, φτέρες, πευκοβελόνες και φλοιό.

43. Πώς επιλέγω σημείο για καταφύγιο σε σχέση με τον αέρα;
Στήνω με την πλάτη στον επικρατούντα άνεμο. Παρατηρώ τα δέντρα: αν είναι γερμένα, δείχνουν την κατεύθυνση του ανέμου. Χρησιμοποιώ φυσικούς ανεμοφράκτες (πλαγιές, βράχους, πυκνή βλάστηση).

44. Τι είναι ένα μονόρριχτο καταφύγιο (lean-to);
Ένας τοίχος με κλίση που με προστατεύει από άνεμο και βροχή από τη μία πλευρά. Δένω ένα σχοινί ανάμεσα σε δύο δέντρα, ρίχνω τον μουσαμά από πάνω, ασφαλίζω τις άκρες στο έδαφος. Μπροστά, ανάβω φωτιά που αντανακλά τη ζέστη.

45. Πώς φτιάχνω κρεβάτι (μόνωση) από φυσικά υλικά;
Μαζεύω ξερά φύλλα, φτέρες, πευκοβελόνες ή ξερά χόρτα. Τα στοιβάζω σε ύψος 30-40 εκατοστών εκεί που θα κοιμηθώ. Πάνω τους, αν έχω, στρώνω το αδιάβροχό μου. Αυτή η στρώση με απομονώνει από το κρύο έδαφος.

46. Μπορώ να κοιμηθώ σε σπήλαιο;
Ναι, αλλά με προσοχή. Ελέγχω πρώτα για ζώα (αλεπούδες, φίδια, νυχτερίδες). Πετάω μια πέτρα μέσα, περιμένω, ακούω. Αν είναι ήσυχα, μπαίνω και αν χρειαστεί, κλείνω την είσοδο με πέτρες ή κλαδιά για προστασία από τον αέρα.

47. Τι είναι το “debris hut” (καταφύγιο από φυτικά υλικά);
Ένα κλειστό καταφύγιο από κλαδιά (σκελετός) που καλύπτεται πλήρως με φυτικά υλικά (φτέρες, φύλλα, χόρτα). Η μόνωση είναι τεράστια, αλλά θέλει πολύ χρόνο και κόπο.

48. Πώς στήνω δίρριχτο (A-frame) καταφύγιο;
Δένω ένα σχοινί ψηλά (2 μέτρα) ανάμεσα σε δύο δέντρα. Ρίχνω τον μουσαμά από πάνω σαν σκεπή, φέρνω τις δύο πλευρές στο έδαφος και τις ασφαλίζω. Δημιουργείται ένα τρίγωνο. Ιδανικό για βροχή και αέρα.

49. Προστατεύει το καταφύγιο από φίδια;
Αν είναι κλειστό και το κρεβάτι μου είναι υπερυψωμένο ή καλά μονωμένο, μειώνεται η πιθανότητα. Φροντίζω πάντα να ελέγχω το εσωτερικό του καταφυγίου πριν μπω.

50. Πώς φτιάχνω ένα “καταφύγιο απόρων” γρήγορα;
Με ένα μεγάλο κλαδί και ένα σωρό από κλαδιά. Ακουμπάω το μεγάλο κλαδί (σαν κεντρικό δοκάρι) σε ένα δέντρο ή βράχο. Από πάνω, ακουμπάω πυκνά άλλα κλαδιά, σχηματίζοντας μια κεκλιμένη στέγη. Σκεπάζω με φτέρες.

51. Χρειάζεται να σκάψω λάκκο;
Το σκάψιμο γενικά αποφεύγεται γιατί αφήνει έντονα ίχνη και μπορεί να προκαλέσει διάβρωση. Σε απόλυτη ανάγκη, μπορώ να σκάψω ένα ρηχό λάκκο για να “καθίσει” το καταφύγιό μου πιο προστατευμένα.

52. Τι κάνω αν δεν έχει δέντρα (π.χ., σε παραλία);
Χτίζω έναν ανεμοφράκτη από πέτρες σε σχήμα πετάλου. Μέσα, στρώνω φύκια για μόνωση. Τα φύκια είναι εκπληκτικά μονωτικά υλικά. Φροντίζω να είμαι μακριά από το κύμα.

53. Πώς χτίζω ανεμοφράκτη με πέτρες;
Μαζεύω μεγάλες, επίπεδες πέτρες και χτίζω έναν τοίχο σε σχήμα Π ή πετάλου, με το ανοιχτό μέρος απέναντι από τον άνεμο. Το ύψος του τοίχου να είναι τουλάχιστον όσο το σώμα μου όταν είμαι ξαπλωμένος.

54. Το καταφύγιο πρέπει να είναι στεγανό;
Ναι, η βροχή και η υγρασία είναι μεγάλοι εχθροί, ειδικά το χειμώνα. Βρέχομαι, κρυώνω, κινδυνεύω από υποθερμία. Φροντίζω για καλή στεγάνωση.

55. Μπορώ να χρησιμοποιήσω χιόνι για καταφύγιο;
Σπάνια στην Ελλάδα, αλλά πιθανό σε πολύ ψηλά βουνά (π.χ., Όλυμπος, Σμόλικας). Το ιγκλού είναι δύσκολο, αλλά ένα απλό “ανεμοφράκτη” από χιόνι ή ένα λάκκο στο χιόνι μπορεί να δουλέψει.

56. Πώς δένω τον μουσαμά χωρίς να τον τρυπήσω;
Χρησιμοποιώ την τεχνική “πέτρα μέσα στον μουσαμά”: τοποθετώ μια μικρή, στρογγυλή πέτρα στη γωνία, τυλίγω τον μουσαμά γύρω της και δένω το σχοινί πάνω από την πέτρα. Έτσι, η πέτρα λειτουργεί ως άγκυρα.

57. Ποιοι κόμποι είναι βασικοί για καταφύγιο;
Ψαράδικος κόμπος (για να ενώσω δύο σχοινιά), σταυροκόμβος (για να δέσω σταθερά τον μουσαμά σε δέντρο), διπλός ημίδεσμος (για να δημιουργήσω σταθερή θηλιά), σακίδιος κόμπος (για να κρεμάσω τροφή).

58. Τι ύψος πρέπει να έχει το καταφύγιο;
Όσο πιο χαμηλά, τόσο πιο ζεστό και σταθερό. Ένα χαμηλό καταφύγιο συγκρατεί τη θερμότητα και αντιστέκεται καλύτερα στον αέρα. Για χειμώνα, το ύψος δεν ξεπερνά το 1-1,2 μέτρα.

59. Πώς προσαρμόζω το καταφύγιο για καλοκαίρι;
Το στήνω σε σκιερό μέρος, το αφήνω πιο ανοιχτό για αερισμό, και φροντίζω η είσοδος να πιάνει το δροσερό αεράκι (π.χ., προς τη θάλασσα ή την πλαγιά).

60. Πώς το προσαρμόζω για χειμώνα;
Το στήνω χαμηλά, το κλείνω καλά (να μην μπαίνει αέρας), τοποθετώ τη φωτιά μπροστά από την είσοδο (αν το επιτρέπει ο χώρος) για αντανάκλαση της θερμότητας. Φροντίζω για παχύ υπόστρωμα ύπνου.

4: Νερό (Ερωτήσεις 61-80)

61. Πόσο νερό χρειάζομαι ημερησίως σε πεζοπορία;
Σε ήπιες συνθήκες, 2-3 λίτρα. Σε ζέστη ή έντονη άσκηση, μπορεί να φτάσω και τα 4-6 λίτρα. Δεν περιμένω να διψάσω, πίνω μικρές γουλιές τακτικά.

62. Πού βρίσκω νερό στο βουνό;
Σε πηγές, ρυάκια, ποτάμια. Σκάβοντας σε παλιές κοίτες ποταμών (αν είναι στεγνές, συχνά υπάρχει υπόγεια υγρασία). Σε χαράδρες όπου η βλάστηση είναι πυκνή και πράσινη.

63. Πού βρίσκω νερό σε νησί;
Σε στέρνες, πηγάδια, ή συλλέγοντας την πρωινή δροσιά. Σε παλιά εγκαταλελειμμένα χωριά, συχνά υπάρχουν στέρνες με νερό. Η αφαλάτωση με ηλιακό αποστακτήρα είναι έσχατη λύση.

64. Πώς αναγνωρίζω ότι υπάρχει νερό από τη βλάστηση;
Πλατάνια, ιτιές, λεύκες και σκλήθρα είναι φυτά που “δείχνουν” νερό. Αν τα δω, σημαίνει ότι υπάρχει υγρασία ή υπόγειο νερό στην περιοχή. Τα βρύα, αν και δείχνουν υγρασία, δεν είναι πάντα αξιόπιστα.

65. Πώς καθαρίζω το νερό όταν είναι θολό;
Το αφήνω να κατακαθίσει για μισή ώρα ή το περνάω από ένα αυτοσχέδιο φίλτρο: ένα πανί, μετά στρώσεις από λεπτή άμμο, κάρβουνο, χαλίκι. Αυτό αφαιρεί τα ιζήματα, αλλά όχι τα μικρόβια.

66. Πώς απολυμαίνω το νερό για να γίνει πόσιμο;
Βράζοντάς το για 5-10 λεπτά (σε υψόμετρο, λίγο περισσότερο, γιατί βράζει σε χαμηλότερη θερμοκρασία). Εναλλακτικά, με χημικές ουσίες (χλώριο ή ιώδιο) ή με φίλτρο νερού κατάλληλο για βακτήρια.

67. Βοηθάει το φιλτράρισμα με ύφασμα;
Αφαιρεί μεγάλα σωματίδια, ιζήματα, άμμο, αλλά όχι βακτήρια και ιούς. Είναι καλό ως πρώτο βήμα πριν το βρασμό.

68. Τι είναι ο ηλιακός αποστακτήρας και πώς τον φτιάχνω;
Μια συσκευή που συμπυκνώνει την υγρασία από το έδαφος ή τη θάλασσα. Σκάβω μια λάκκα, βάζω ένα δοχείο στο κέντρο, γύρω βάζω βρεγμένα φύκια (ή χώμα με θαλασσινό νερό), καλύπτω με πλαστικό, τοποθετώ μια πέτρα στο κέντρο πάνω από το δοχείο. Η εξάτμιση και συμπύκνωση στάζει γλυκό νερό.

69. Μπορώ να πιω νερό από τη θάλασσα;
Ποτέ χωρίς αφαλάτωση. Το θαλασσινό νερό είναι υποτονικό, δηλαδή έχει περισσότερο αλάτι από το αίμα μου. Αν το πιω, θα αφυδατωθώ περισσότερο. Μόνο με απόσταξη ή αντίστροφη όσμωση.

70. Πώς συλλέγω νερό της βροχής;
Με τον μουσαμά μου: τον ανοίγω σε σχήμα χωνιού, τον κατευθύνω σε ένα δοχείο (παγούρι, ντενεκέ). Σε μισή ώρα βροχής, μπορώ να μαζέψω αρκετά λίτρα.

71. Είναι ασφαλές το νερό της βροχής;
Είναι σχετικά ασφαλές αν το συλλέξω σε καθαρό δοχείο. Αν βρέχει μετά από πολύ καιρό ξηρασίας, η πρώτη βροχή μπορεί να περιέχει σκόνη και ρύπους. Καλό είναι να το βράσω, για πλήρη ασφάλεια.

72. Πώς μαζεύω την πρωινή δροσιά;
Δένω ένα πανί (μπλουζάκι, πετσέτα) στα πόδια μου και περπατώ σε χορτάρι ή χαμηλή βλάστηση πριν ανατείλει ο ήλιος. Το πανί μαζεύει την υγρασία και μετά το στύβω σε ένα δοχείο. Η απόδοση είναι μικρή, αλλά σώζει.

73. Υπάρχουν φυτά που συγκρατούν νερό;
Ορισμένα παχύφυτα, όπως τα φραγκόσυκα, έχουν υγρασία στους βλαστούς τους. Σε απόλυτη ανάγκη, μπορώ να μασήσω τους βλαστούς για λίγη υγρασία. Οι ποσότητες όμως είναι μικρές.

74. Πώς βρίσκω υπόγεια νερά (σκάβοντας);
Σκάβω σε χαμηλά σημεία, σε κοίτες ξερών ποταμών, σε σημεία με πυκνή βλάστηση. Αν σκάψω 1-2 μέτρα και το χώμα γίνει υγρό, περιμένω να μαζευτεί νερό στον πάτο του λάκκου. Το φιλτράρω και το βράζω.

75. Είναι ασφαλές το χιόνι ή ο πάγος;
Ναι, αλλά πρέπει να λιώσει και μετά να βράσει. Το να φάω χιόνι ή πάγο ευθέως, ρίχνει τη θερμοκρασία του σώματός μου και μπορεί να προκαλέσει υποθερμία. Το λιώνω, το ζεσταίνω, το βράζω.

76. Τι κάνω σε πλήρη λειψυδρία;
Μειώνω τη δραστηριότητα, αποφεύγω τον ιδρώτα, κινούμαι τις δροσερές ώρες. Αναζητώ σκιά. Συλλέγω δροσιά. Φτιάχνω ηλιακό αποστακτήρα. Η προτεραιότητα Νο1 είναι το νερό.

77. Πώς φτιάχνω ένα φυσικό φίλτρο νερού;
Με ένα πλαστικό μπουκάλι κομμένο ανάποδα ή έναν ντενεκέ. Από κάτω προς τα πάνω: πανί, λεπτή άμμο, λεπτό χαλίκι, κάρβουνο (από τη φωτιά μου), χοντρό χαλίκι, και πάλι πανί. Ρίχνω το νερό από πάνω, μαζεύω από κάτω.

78. Το κάρβουνο της φωτιάς βοηθά στο φιλτράρισμα;
Ναι, το κάρβουνο (ξυλάνθρακας) έχει την ιδιότητα να απορροφά χημικές ουσίες, βελτιώνει τη γεύση και απομακρύνει μερικές τοξίνες. Δεν σκοτώνει μικρόβια, αλλά είναι εξαιρετικό υλικό για φίλτρο.

79. Πόσο μακριά από το νερό στήνω καταφύγιο;
Κρατάω απόσταση ασφαλείας 30-50 μέτρων. Δεν στήνω ποτέ δίπλα σε ποτάμι ή ρέμα, γιατί σε περίπτωση ξαφνικής βροχής μπορεί να πλημμυρίσει. Θέλω το νερό προσβάσιμο, όχι απειλή.

80. Τι είναι το “νερό των φυτών” (plant transpiration);
Μια τεχνική συλλογής υγρασίας: δένω μια πλαστική σακούλα γύρω από ένα πράσινο, ζωντανό κλαδί (με φύλλα). Ο ήλιος προκαλεί διαπνοή, η υγρασία συμπυκνώνεται στη σακούλα και στάζει. Απόδοση μικρή, αλλά λειτουργεί.

5: Φωτιά (Ερωτήσεις 81-100)

81. Ποια είναι τα καλύτερα προσάναμμα στην ελληνική φύση;
Ξερά χόρτα (τα τρίβω να γίνουν αφράτα), πευκοβελόνες (είναι ρητινώδεις), λεπτά ξερά κλαδάκια, ο φλοιός της σημύδας (αν βρω), το χνούδι από τα κάτω φύλλα φρυγάνων, και το char cloth (πανί καμένο χωρίς φλόγα).

82. Πώς προετοιμάζω τη φωτιά (από προσάναμμα σε μεγάλη φωτιά);
Ξεκινάω με μια μικρή ποσότητα προσάναμμα. Από πάνω, σχηματίζω μια πυραμίδα με λεπτά κλαδιά (πάχους μολυβιού). Καθώς η φωτιά δυναμώνει, προσθέτω σταδιακά μεγαλύτερα κλαδιά (πάχους δαχτύλου, μετά καρπού). Ποτέ δεν βάζω χοντρά ξύλα από την αρχή, γιατί θα σβήσουν τη φλόγα.

83. Τι κάνω αν τα ξύλα είναι βρεγμένα;
Σχίζω τα κούτσουρα με το τσεκούρι ή το μαχαίρι μου. Το εσωτερικό τους είναι συχνά στεγνό, ακόμα κι αν η εξωτερική επιφάνεια είναι βρεγμένη. Χρησιμοποιώ τα εσωτερικά, στεγνά κομμάτια.

84. Πώς ανάβω φωτιά με πυρόλιθο (ferro rod);
Κρατάω τον πυρόλιθο κοντά στο προσάναμμα. Με την ανάποδη (ατσάλινη) του μαχαιριού, τρίβω δυνατά κατά μήκος της ράβδου, με φορά προς το προσάναμμα. Οι σπινθήρες πέφτουν πάνω του. Φυσάω απαλά για να δυναμώσει η φλόγα.

85. Τι είναι το “char cloth” (κάρβουνο ύφασμα);
Βαμβακερό ύφασμα (π.χ., παλιό μπλουζάκι) που έχει καεί σε αναερόβιο περιβάλλον (π.χ., μέσα σε ένα κουτάκι με μια μικρή τρύπα). Δεν καίγεται με φλόγα, γίνεται μαύρο και πιάνει σπίθα εξαιρετικά εύκολα.

86. Μπορώ να ανάψω φωτιά με μπαταρία;
Ναι, σε κατάσταση ανάγκης. Με μια μπαταρία (π.χ., 9V) και λίγο μαλλί ή πολύ λεπτό σύρμα. Δημιουργώ βραχυκύκλωμα, το σύρμα πυρακτώνεται και ανάβει το προσάναμμα. Δεν είναι πρακτικό, αλλά λειτουργεί.

87. Πώς λειτουργεί το τόξο και δράπανο (bow drill);
Η τριβή ξύλου με ξύλο δημιουργεί καπνό, μετά σκόνη ξύλου και τελικά κάρβουνο. Χρειάζεται σανίδα (από μαλακό ξύλο, π.χ. λεύκη), δράπανο, τόξο (με χορδή) και ροδέλα (να πιέζω από πάνω). Απαιτεί υπομονή και εξάσκηση.

88. Ποια ξύλα είναι κατάλληλα για τόξο-δράπανο στην Ελλάδα;
Λεύκη, φλαμούρι, ασβέστης, ιτιά. Μαλακά ξύλα που τρίβονται και δημιουργούν σκόνη. Το πεύκο είναι ρητινώδες και κολλάει. Το πουρνάρι και η αγριελιά είναι πολύ σκληρά.

89. Πώς διατηρώ τη φωτιά όλη τη νύχτα;
Με τη μέθοδο “αστέρι”: βάζω 4-5 χοντρά κούτσουρα σε σχήμα αστεριού, με τις άκρες να ενώνονται στο κέντρο. Σπρώχνω τις άκρες προς τη φωτιά καθώς καίγονται. Εναλλακτικά, καλύπτω τα κάρβουνα με στάχτη το βράδυ και το πρωί ξανανάβω.

90. Πώς σβήνω σωστά τη φωτιά;
Ρίχνω άφθονο νερό. Ανακατεύω τα κάρβουνα και τη στάχτη με ένα ξύλο. Ξαναρίχνω νερό. Αγγίζω τη στάχτη με το χέρι μου (προσεκτικά) για να δω αν έχει ζέστη. Αν νιώσω έστω και λίγη, συνεχίζω. Δεν αφήνω ποτέ φωτιά αναμμένη.

91. Τι κάνω αν προκληθεί δασική πυρκαγιά;
Καλώ αμέσως την Πυροσβεστική (199). Προσπαθώ να απομακρυνθώ κάθετα στην κατεύθυνση της φωτιάς. Πάω προς ανοιχτό χώρο, ξέφωτο, ή ήδη καμένη περιοχή. Αν εγκλωβιστώ, ψάχνω για υδάτινο στοιχείο ή σκάβω λάκκο και καλύπτομαι με χώμα.

92. Επιτρέπεται το άναμμα φωτιάς παντού;
Όχι. Από Μάιο έως Οκτώβριο, σε δάση και δασικές εκτάσεις, ισχύει αντιπυρική περίοδος και η φωτιά απαγορεύεται αυστηρά. Ενημερώνομαι πάντα πριν ξεκινήσω και σέβομαι τους κανόνες.

93. Τι είδους φωτιά για μαγείρεμα;
Η φωτιά “πυραμίδα” (tipi) είναι ιδανική για γρήγορη φλόγα και συγκεντρωμένη θερμότητα. Αφήνω τη φλόγα να καεί και χρησιμοποιώ τα κάρβουνα για μαγείρεμα.

94. Τι είδους φωτιά για ζέστη;
Η φωτιά “σκάλα” (long fire) με δύο χοντρά κούτσουρα παράλληλα. Παρέχει σταθερή, ομοιόμορφη θερμότητα για ώρες. Ιδανική για ολονύχτια ζέστη.

95. Πώς ξεχωρίζω τα καλά κάρβουνα για μαγείρεμα;
Όταν τα ξύλα έχουν γίνει κάρβουνα και έχουν μια λεπτή στρώση άσπρης στάχτης εξωτερικά. Βγάζουν σταθερή θερμότητα χωρίς φλόγα, ιδανικά για ψήσιμο.

96. Μπορώ να ανάψω φωτιά με φακό ή γυαλιά ηλίου;
Με φακό συγκέντρωσης (π.χ., μεγεθυντικός) ή με γυαλισμένο πάτο αλουμινένιου κουτιού, μπορώ να εστιάσω τις ακτίνες του ήλιου και να ανάψω προσάναμμα. Απαιτεί δυνατό ήλιο και υπομονή.

97. Χρησιμοποιώ υγρά αναπτήρα;
Καλύτερα όχι. Μυρίζουν, είναι επικίνδυνα (μπορεί να προκαλέσουν ανεξέλεγκτη φλόγα) και δεν είναι απαραίτητα. Η φύση μου δίνει άφθονα φυσικά προσάναμματα.

98. Τι κάνω αν καώ;
Βάζω το έγκαυμα σε κρύο (όχι παγωμένο) νερό για 10-15 λεπτά. Δεν βάζω λάδι, βούτυρο, οδοντόκρεμα. Καλύπτω με αποστειρωμένη γάζα. Αν είναι σοβαρό, αναζητώ ιατρική βοήθεια.

99. Πόσο μακριά από το καταφύγιο βάζω τη φωτιά;
Τουλάχιστον 2 μέτρα, ανάλογα τον άνεμο. Φροντίζω η φωτιά να μην είναι ακριβώς από κάτω από τον μουσαμά. Σε περίπτωση ανέμου, η απόσταση μεγαλώνει.

100. Η φωτιά προσελκύει ζώα;
Συνήθως τα απομακρύνει. Τα περισσότερα ζώα φοβούνται τη φωτιά. Μπορεί όμως να προσελκύσει περίεργα ζώα ή αρπακτικά. Πάντα έχω ένα σχέδιο και κρατάω τα τρόφιμα μακριά από το σημείο ύπνου.

6: Τροφή (Ερωτήσεις 101-120)

101. Ποια άγρια χόρτα είναι ασφαλή και κοινά στην Ελλάδα;
Ραδίκια (Cichorium intybus), ζοχός (Sonchus oleraceus), γλιστρίδα (Portulaca oleracea), μολόχα (Malva sylvestris), τσουκνίδα (Urtica dioica), παπαρούνα (Papaver rhoeas) [τα τρυφερά φύλλα], καυκαλήθρες (Tordylium apulum).

102. Πώς αναγνωρίζω ένα δηλητηριώδες φυτό;
Δεν υπάρχει εύκολος κανόνας. Απομνημονεύω τα επικίνδυνα (δαφνοκέρασος, ροδοδάφνη, κώνειο). Αποφεύγω φυτά με λευκό γαλακτώδη χυμό (όχι πάντα, αλλά συχνά ένδειξη). Δεν τρώω ποτέ κάτι αν δεν είμαι 100% σίγουρος.

103. Είναι ασφαλές να τρώω άγρια μανιτάρια;
Μόνο αν είμαι απόλυτος ειδικός μυκητολόγος. Πολλά μανιτάρια είναι θανατηφόρα και μοιάζουν με βρώσιμα. Δεν ρισκάρω. Η προμήθεια μανιταριών γίνεται μόνο από το εμπόριο.

104. Πώς τρώω κούμαρα (καρπός κουμαριάς);
Τα κούμαρα (φθινόπωρο) τρώγονται ωμά, αλλά με μέτρο. Αν φάω πολλά, μπορεί να έχω δυσφορία ή ζάλη. Ιδανικά, τα κάνω λικέρ, μαρμελάδα ή τα αποξηραίνω.

105. Τα βελανίδια τρώγονται; Πώς;
Ναι, αλλά θέλουν επεξεργασία. Τα βράζω, αλλάζω νερό, ξαναβράζω (3-4 φορές) για να φύγουν οι πικρές τανίνες. Τα στεγνώνω και τα αλέθω σε αλεύρι για ψωμί ή χυλό.

106. Πού βρίσκω άγρια σπαράγγια;
Την άνοιξη, σε φράχτες, πετρώδεις πλαγιές, άκρες δρόμων, ελαιώνες. Αναγνωρίζονται από τα λεπτά, πράσινα βλαστάρια που ξεφυτρώνουν από τα ξερά κλαδιά της προηγούμενης χρονιάς.

107. Τι καρπούς βρίσκω το καλοκαίρι;
Σύκα (αγριοσυκιές), βατόμουρα (σε φράχτες), κεράσια (αγριοκερασιές, σε ορεινά), βρίζες (άγρια φραγκόσυκα, τέλη καλοκαιριού).

108. Τι καρπούς βρίσκω το φθινόπωρο;
Κάστανα (σε ορεινά δάση), καρύδια, αγριοαχλάδια, κούμαρα, κράνα, λωτούς (εξημερωμένοι, αλλά συχνά σε εγκαταλελειμμένες εκτάσεις).

109. Πώς μαγειρεύω στη φωτιά χωρίς μαγειρικά σκεύη;
Με σούβλες (πράσινα, φρέσκα κλαδιά), ψήσιμο σε κάρβουνα (τυλιγμένο σε φύλλα), σε ζεστές πέτρες, σε πηλό (λάσπη), ή σε λάκκο φωτιάς (θάβω το φαγητό στα κάρβουνα).

110. Τι είναι η “κεραμική μέθοδος” μαγειρέματος;
Τυλίγω το θήραμα (ψάρι, πουλί, κρέας) σε φύλλα, το καλύπτω με ένα παχύ στρώμα πηλού (λάσπης) και το τοποθετώ στα κάρβουνα. Ο πηλός σκληραίνει, το φαγητό μαγειρεύεται στον ατμό, και όταν σπάσω τον πηλό, αφαιρούνται μαζί του και τα φτερά/λέπια.

111. Είναι νόμιμες οι παγίδες για κυνήγι στην Ελλάδα;
Για την εξάσκηση και μάθηση, η γνώση είναι χρήσιμη, αλλά η τοποθέτηση παγίδων χωρίς άδεια και εκτός κυνηγετικής περιόδου είναι παράνομη. Σέβομαι τη νομοθεσία και τα προστατευόμενα είδη.

112. Πώς φτιάχνω αυτοσχέδιο αγκίστρι;
Από καρφίτσα, από συνδετήρα (τον λυγίζω σε σχήμα J και λιμάρω μια μύτη), από αγκάθι θάμνου (π.χ., παλιουριάς), από κόκκαλο ή ξύλο (σε αρχαϊκό στυλ).

113. Πώς ψαρεύω χωρίς καλάμι;
Με πετονιά (ή παράκορντ) και ένα αυτοσχέδιο αγκίστρι. Με δόλωμα (σκουλήκια, έντομα). Με απόχη από μπλουζάκι ή ύφασμα (σε ρηχά νερά). Με καμάκι (σε καθαρά, ρηχά νερά).

114. Τρώγονται οι γυμνοσάλιαγκες και τα σαλιγκάρια;
Ναι, αλλά πρέπει να μαγειρευτούν καλά (βράσιμο, ψήσιμο) για να αποφευχθεί ο κίνδυνος παρασίτων. Τα σαλιγκάρια είναι πιο ασφαλή από τους γυμνοσάλιαγκες.

115. Υπάρχουν βρώσιμα έντομα στην Ελλάδα;
Οι ακρίδες και οι γρύλοι είναι πλούσιοι σε πρωτεΐνη. Τους αφαιρώ πόδια και φτερά, τους ψήνω ή τηγανίζω. Οι προνύμφες εντόμων (κάμπιες) που βρίσκω σε σάπια ξύλα, επίσης τρώγονται ψημένες.

116. Πώς αποθηκεύω τροφή για να μην την πάρουν ζώα;
Την κρεμάω ψηλά σε ένα δέντρο, σε μια σακούλα ή έναν ντενεκέ, μακριά από τον κορμό και τα κλαδιά που μπορεί να σκαρφαλώσουν ζώα. Τη λένε “bear bag” την τεχνική, αλλά δουλεύει για όλα τα ζώα.

117. Τι κάνω αν φάω δηλητηριώδες φυτό;
Προσπαθώ να προκαλέσω εμετό (αν δεν υπάρχει αντένδειξη). Πίνω άφθονο νερό. Αναζητώ αμέσως ιατρική βοήθεια. Αν μπορώ, κρατάω ένα δείγμα από το φυτό για τους γιατρούς.

118. Μπορώ να φάω λειχήνες;
Μερικές λειχήνες είναι βρώσιμες (π.χ., λειχήνα των ταράνδων), αλλά είναι δύσπεπτες και πρέπει να βράσουν καλά. Άλλες είναι τοξικές. Δεν είναι αξιόπιστη τροφή για αρχάριο.

119. Τα φύκια τρώγονται;
Ναι, πολλά είδη φυκιών είναι βρώσιμα και πλούσια σε μέταλλα και ιχνοστοιχεία. Τα βράζω ή τα ψήνω. Προσοχή, δεν τα τρώω ωμά σε μεγάλες ποσότητες.

120. Ποια είναι η θρεπτική αξία της γλιστρίδας;
Η γλιστρίδα έχει τα περισσότερα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα από οποιοδήποτε άλλο φυτό. Είναι πλούσια σε βιταμίνη C, σίδηρο, μαγνήσιο. Δροσίζει και αναφέρεται ότι βοηθά στη δίψα.

7: Πλοήγηση (Ερωτήσεις 121-140)

121. Πώς λειτουργεί η πυξίδα;
Η μαγνητική βελόνα της πυξίδας ευθυγραμμίζεται με το μαγνητικό πεδίο της γης και δείχνει πάντα τον μαγνητικό βορρά. Εγώ, με το περιστρεφόμενο πλαίσιο, υπολογίζω το αζιμούθιο που θέλω να ακολουθήσω.

122. Τι πληροφορίες δίνει ένας τοπογραφικός χάρτης;
Υψόμετρο (με ισοϋψείς καμπύλες), ανάγλυφο, μορφολογία εδάφους (κορυφές, κοιλάδες, ρεματιές), υδρογραφικό δίκτυο (ποτάμια, λίμνες), μονοπάτια, δρόμους, οικισμούς, βλάστηση.

123. Πώς υπολογίζω απόσταση στο χάρτη;
Με τη χρήση της κλίμακας. Σε χάρτη 1:50.000, 1 εκατοστό στο χάρτη αντιστοιχεί σε 500 μέτρα στην πραγματικότητα. Μετράω την απόσταση στο χάρτη (με χάρακα ή σπάγκο) και την πολλαπλασιάζω με την κλίμακα.

124. Τι είναι το αζιμούθιο;
Η γωνία, σε μοίρες, που σχηματίζεται μεταξύ του Βορρά και ενός σημείου ή μιας κατεύθυνσης, μετρημένη δεξιόστροφα. Το αζιμούθιο μετριέται με την πυξίδα και με βοηθά να κινηθώ σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.

125. Πώς προσανατολίζομαι χωρίς πυξίδα;
Με τον ήλιο (ανατολή-δύση), με τα αστέρια (Πολικός Αστέρας), με την παρατήρηση του τοπίου (κορυφές, οικισμοί), με τον άνεμο, ακόμα και με τη βλάστηση (αν και όχι απόλυτα αξιόπιστα).

126. Ο ήλιος δείχνει πάντα νότο το μεσημέρι;
Στην Ελλάδα, περίπου. Το ηλιακό μεσημέρι (όταν ο ήλιος βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο του) είναι γύρω στη 1:20 το καλοκαίρι (λόγω θερινής ώρας) και γύρω στις 12:20 το χειμώνα. Εκείνη τη στιγμή, ο ήλιος βρίσκεται στο νότο.

127. Βοηθούν τα βρύα στην πλοήγηση;
Δείχνουν υγρασία, όχι απαραίτητα βορρά. Σε μια πλαγιά, μπορεί να υπάρχουν περισσότερα βρύα στη βόρεια πλευρά (πιο σκιερή), αλλά δεν είναι αλάνθαστο. Το χρησιμοποιώ ως ένδειξη, όχι ως βεβαιότητα.

128. Πώς βρίσκω τον Πολικό Αστέρα;
Εντοπίζω τη Μεγάλη Άρκτο (τη “μεγάλη κατσαρόλα”). Οι δύο τελευταίοι αστέρες της (αυτοί που σχηματίζουν το πίσω μέρος της “κατσαρόλας”) σχηματίζουν μια γραμμή. Την προεκτείνω πέντε φορές την απόσταση μεταξύ τους και καταλήγω στον Πολικό Αστέρα, που είναι το τελευταίο αστέρι της Μικρής Άρκτου.

129. Τι είναι η χάραξη πορείας (route planning);
Η μελέτη του χάρτη πριν την εκκίνηση. Εντοπίζω τα βασικά ορόσημα (κορυφές, οικισμούς, ρέματα), υπολογίζω αποστάσεις, χρόνο, υψομετρικές διαφορές, και επιλέγω την ασφαλέστερη διαδρομή.

130. Πώς αφήνω σημάδια για να μη χαθώ;
Με μικρούς λιθόσωρους (cairns), με σπασμένα κλαδιά (προσοχή, χωρίς να καταστρέφω), με μικρές πέτρες σχηματισμένες σε βέλος. Αποφεύγω πλαστικές ταινίες. Τα σημάδια με βοηθούν να γυρίσω.

131. Τι είναι το φυσικό σήμα κινδύνου;
6 σφυρίγματα, 6 αναλαμπές φακού ή 6 φωτιές/στήλες καπνού ανά λεπτό, ακολουθούμενα από 1 λεπτό παύση. Είναι το διεθνές σήμα κινδύνου και το αναγνωρίζουν οι ομάδες διάσωσης.

132. Πώς επηρεάζει το ανάγλυφο την πλοήγηση;
Οι κορυφές και οι ράχες είναι φυσικοί οδηγοί και βοηθούν στον προσανατολισμό. Τις κοιλάδες και τα ρέματα τα ακολουθώ προς τα κάτω, σχεδόν πάντα οδηγούν σε πολιτισμό.

133. Τι είναι το GPS;
Παγκόσμιο Σύστημα Στιγματοθέτησης (Global Positioning System). Μου δίνει ακριβείς συντεταγμένες και με βοηθά να εντοπίσω τη θέση μου. Δεν το εμπιστεύομαι τυφλά (μπαταρίες, σήμα). Το έχω πάντα εφεδρικό.

134. Χρειάζομαι πάντα χάρτη;
Ναι, ακόμα και για γνωστές διαδρομές. Ο χάρτης μου δίνει τη συνολική εικόνα, με βοηθά να εντοπίσω εναλλακτικές, και δεν με προδίδει ποτέ.

135. Πώς υπολογίζω τον χρόνο βαδίσματος σε ορεινό έδαφος;
Με τον κανόνα Naismith: υπολογίζω 5 χιλιόμετρα την ώρα για την οριζόντια απόσταση και προσθέτω 1 λεπτό για κάθε 10 μέτρα ανάβασης. Για κατάβαση, συνήθως αφαιρώ λίγο χρόνο.

136. Τι είναι οι ισοϋψείς καμπύλες;
Οι γραμμές στο χάρτη που ενώνουν σημεία ίδιου υψομέτρου. Όσο πιο κοντά είναι μεταξύ τους, τόσο πιο απότομη είναι η πλαγιά. Όσο πιο αραιές, τόσο πιο ομαλή.

137. Βοηθάει το κινητό στην πλοήγηση;
Ναι, με εφαρμογές offline χαρτών (π.χ., maps.me, Wikiloc, Topo GPS). Αλλά έχω πάντα φορτισμένο power bank και, κυρίως, δεν το θεωρώ υποκατάστατο του χάρτη και της πυξίδας.

138. Τι είναι η μαγνητική απόκλιση και τη λαμβάνω υπόψη;
Είναι η γωνιακή διαφορά μεταξύ του γεωγραφικού βορρά (αυτού που δείχνουν οι χάρτες) και του μαγνητικού βορρά (αυτού που δείχνει η πυξίδα). Στην Ελλάδα είναι περίπου 3-4 μοίρες ανατολικά. Στις μεγάλες διαδρομές, την υπολογίζω.

139. Πώς κάνω παράκαμψη εμποδίου χωρίς να χάσω το αζιμούθιο;
Με την τεχνική της ορθογώνιας παράκαμψης: Στρίβω 90 μοίρες δεξιά, μετρώ βήματα, περπατώ όσο χρειάζεται για να παρακάμψω το εμπόδιο, μετά στρίβω 90 μοίρες αριστερά (επιστρέφοντας στο αρχικό αζιμούθιο), περπατώ την ίδια απόσταση, και μετά ξαναστρίβω αριστερά για να βγω στην αρχική γραμμή.

140. Τι κάνω αν χάθω;
Εφαρμόζω το S.T.O.P. (Stop, Think, Observe, Plan). Σταματάω. Ηρεμώ. Αναπνέω. Προσπαθώ να αναγνωρίσω πού είμαι. Αν δεν τα καταφέρω, καλώ βοήθεια (112) και σηματοδοτώ τη θέση μου.

8: Κίνδυνοι & Υγεία (Ερωτήσεις 141-160)

141. Ποιο είναι το πιο επικίνδυνο φίδι στην Ελλάδα;
Η οχιά (Vipera spp.). Αναγνωρίζεται από το χαρακτηριστικό ζιγκ-ζαγκ μοτίβο στην πλάτη της και το τριγωνικό κεφάλι. Υπάρχουν υποείδη (κοινή οχιά, αστρίτης, οχιά της Μήλου).

142. Τι κάνω αν με δαγκώσει φίδι;
Δεν πανικοβάλλομαι. Ακινητοποιώ το δαγκωμένο μέλος και το κρατάω χαμηλότερα από την καρδιά. Αφαιρώ κοσμήματα, ρολόγια. Δεν κάνω τουρνικέ, δεν χαράζω, δεν ρουφάω το δηλητήριο. Μεταφέρομαι άμεσα στο πλησιέστερο νοσοκομείο.

143. Πώς αποφεύγω τα τσιμπούρια;
Φοράω μακριά παντελόνια (μέσα στις κάλτσες) και μακριά μανίκια. Χρησιμοποιώ εντομοαπωθητικό. Αποφεύγω ψηλά χόρτα και θάμνους. Ελέγχω ενδελεχώς το σώμα μου μετά από κάθε έξοδο (μαλλιά, μασχάλες, βουβωνικές περιοχές).

144. Τι κάνω αν κολλήσει τσιμπούρι πάνω μου;
Το αφαιρώ με τσιμπιδάκι (ή ειδικό εργαλείο), πιάνοντάς το όσο πιο κοντά στο δέρμα γίνεται. Τραβάω σταθερά, ομαλά, χωρίς να το στρίβω. Απολυμαίνω την περιοχή. Αν μείνει το κεφάλι μέσα ή αν εμφανίσω συμπτώματα, πάω σε γιατρό.

145. Κινδυνεύω από αγριογούρουνο;
Αν νιώσει απειλή ή αν έχουν μικρά, ναι. Συνήθως είναι ντροπαλά. Αν το συναντήσω, μένω ακίνητος ή απομακρύνομαι αργά. Δεν τρέχω (πυροδοτεί το κυνηγετικό ένστικτο). Μπαίνω πίσω από ένα δέντρο.

146. Τι κάνω αν συναντήσω αρκούδα;
Σπάνιο, αλλά υπάρχει στη Βόρεια Ελλάδα. Μένω ήσυχος. Δεν τρέχω. Δεν την κοιτάζω στα μάτια (πρόκληση). Μιλάω χαμηλόφωνα. Απομακρύνομαι αργά χωρίς να γυρίζω την πλάτη. Αν επιτεθεί, προσποιούμαι τον νεκρό (εμβρυακή στάση).

147. Τα κουνούπια μεταδίδουν ασθένειες;
Ναι, μπορούν να μεταδώσουν τον ιό του Δυτικού Νείλου και άλλα παθογόνα. Σε υγροβιότοπους, τα κουνούπια είναι έντονα. Χρησιμοποιώ εντομοαπωθητικό και σίτα στην είσοδο της σκηνής.

148. Πώς αντιμετωπίζω τσίμπημα σφήκας ή μέλισσας;
Αφαιρώ το κεντρί (αν υπάρχει). Βάζω πάγο (ή κρύο νερό). Αν έχω, βάζω αντιισταμινική αλοιφή. Αν εμφανίσω συμπτώματα αλλεργίας (δύσπνοια, πρήξιμο προσώπου), καλώ άμεσα βοήθεια.

149. Τι είναι η υποθερμία;
Η πτώση της θερμοκρασίας του σώματος κάτω από 35°C. Συμβαίνει όταν το σώμα χάνει θερμότητα γρηγορότερα από ό,τι μπορεί να την παράγει. Είναι ύπουλη και επικίνδυνη.

150. Ποια είναι τα συμπτώματα της υποθερμίας;
Αρχικά, ρίγος (το σώμα προσπαθεί να ζεσταθεί). Μετά, το ρίγος σταματά (κακό σημάδι). Ακολουθούν μπερδεμένη ομιλία, απώλεια συντονισμού, απάθεια, υπνηλία.

151. Πώς αντιμετωπίζω την υποθερμία;
Βγάζω τα βρεγμένα ρούχα. Φοράω στεγνά. Τυλίγομαι σε υπνόσακο, κουβέρτες, μουσαμά. Πίνω ζεστά ροφήματα (όχι αλκοόλ, όχι καφεΐνη). Αν είμαι με άλλον, τοποθετώ το σώμα μου δίπλα του για ανταλλαγή θερμότητας.

152. Τι είναι η θερμοπληξία;
Η υπερθέρμανση του σώματος, όταν η θερμοκρασία του ανεβαίνει πάνω από 40°C και το σύστημα θερμορύθμισης καταρρέει. Είναι απειλητική για τη ζωή.

153. Ποια είναι τα συμπτώματα της θερμοπληξίας;
Ζεστό, ξηρό δέρμα (σταμάτημα εφίδρωσης), ταχυπαλμία, πονοκέφαλος, ζάλη, ναυτία, σύγχυση, λιποθυμία.

154. Πώς αντιμετωπίζω τη θερμοπληξία;
Μεταφέρω το άτομο στη σκιά. Βγάζω ρούχα. Το δροσίζω με κρύα επιθέματα, βρεγμένα πανιά, ανεμίζω. Αν έχει τις αισθήσεις του, δίνω μικρές γουλιές νερό. Καλώ άμεσα βοήθεια.

155. Πώς περιποιούμαι μια πληγή στο πεδίο;
Πλένω την πληγή με άφθονο καθαρό νερό. Απολυμαίνω (με αντισηπτικό μαντηλάκι, οινόπνευμα, betadine). Καλύπτω με αποστειρωμένη γάζα και επίδεσμο. Αν η αιμορραγία είναι έντονη, πιέζω δυνατά με γάζα.

156. Τι είναι το “καθαρό νερό” για πληγή;
Ιδανικά, βρασμένο και κρύο νερό. Εναλλακτικά, εμφιαλωμένο νερό. Σε ανάγκη, όσο πιο καθαρό μπορώ (π.χ., φιλτραρισμένο). Αποφεύγω το νερό από λίμνες ή στάσιμα νερά που μπορεί να περιέχουν βακτήρια.

157. Πώς φτιάχνω νάρθηκα για κάταγμα;
Με ίσια, ανθεκτικά κλαδιά, με χαρτόνι, ή ακόμα και με διπλωμένη κουβέρτα. Τοποθετώ τον νάρθηκα γύρω από το τραυματισμένο μέλος και τον δένω με ύφασμα, σχοινί ή επίδεσμο, χωρίς να τον σφίγγω υπερβολικά. Ακινητοποιώ και την άρθρωση πάνω και κάτω από το κάταγμα.

158. Πότε καλώ βοήθεια;
Όταν η κατάσταση ξεπερνά τις δυνατότητές μου. Σε περίπτωση σοβαρού τραυματισμού, σε περίπτωση που δεν μπορώ να συνεχίσω, σε περίπτωση που έχω χαθεί για ώρες και δεν μπορώ να βγω.

159. Πώς καλώ βοήθεια από το βουνό;
Στο 112 (λειτουργεί ακόμα και χωρίς σήμα άλλων δικτύων). Αν δεν έχω σήμα, με σήματα καπνού (3 στήλες καπνού), με σφυρίχτρα (6 φορές το λεπτό), με καθρέφτη (αντανακλώ τον ήλιο), με φακό.

160. Τι είναι το 112;
Ο Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης. Λειτουργεί σε όλες τις χώρες της ΕΕ, δωρεάν, και συνδέει με τις υπηρεσίες διάσωσης. Ακόμα κι αν δεν έχω σήμα από το δίκτυό μου, το τηλέφωνο προσπαθεί να συνδεθεί σε οποιοδήποτε διαθέσιμο δίκτυο.

9: Ψυχολογία & Προετοιμασία (Ερωτήσεις 161-180)

161. Πώς διατηρώ την ψυχραιμία σε μια κρίση;
Αναπνέω βαθιά. Σταματάω κάθε δράση. Παρατηρώ το περιβάλλον μου. Αναγνωρίζω το συναίσθημα (π.χ., “αυτό είναι πανικός”). Στη συνέχεια, αρχίζω να σκέφτομαι λογικά: “Τι μπορώ να κάνω τώρα;”

162. Τι είναι το σχέδιο δράσης;
Μια νοερή λίστα με τις προτεραιότητές μου με βάση τον Κανόνα των Τριών: Πρώτα προστασία/καταφύγιο, μετά νερό, μετά σήμανση, μετά φαγητό. Το σχέδιο με βοηθά να μην παραλύσω.

163. Πώς αντιμετωπίζω τον φόβο;
Τον αναγνωρίζω, δεν τον αγνοώ. Τον “ακούω” για τυχόν πληροφορίες (π.χ., ο φόβος μού λέει να μην πλησιάσω ένα γκρεμό), αλλά δεν τον αφήνω να με καταβάλλει. Τον μετατρέπω σε εγρήγορση.

164. Βοηθάει η θετική σκέψη;
Πάρα πολύ, αλλά με όρια. Δεν λέω ψέματα στον εαυτό μου. Δεν λέω “όλα θα πάνε καλά”, όταν δεν έχω λόγο. Λέω: “Είναι δύσκολο, αλλά έχω λύσει δύσκολα προβλήματα πριν”.

165. Τι ρόλο παίζει η κούραση στη λήψη αποφάσεων;
Η σωματική και πνευματική κόπωση οδηγεί σε λάθος αποφάσεις. Αναγνωρίζω τα σημάδια της κούρασης και κάνω διαλείμματα. Ξεκουράζομαι πριν πάρω σημαντικές αποφάσεις.

166. Πώς προετοιμάζομαι σωστά για μια έξοδο;
Ενημερώνω πάντα κάποιον για το πού πάω και πότε υπολογίζω να γυρίσω. Ελέγχω τον εξοπλισμό μου με λίστα (checklist). Μελετώ τον χάρτη και την πρόγνωση του καιρού.

167. Τι είναι η λίστα εξοπλισμού (checklist);
Μια γραπτή λίστα με όλα τα απαραίτητα για την εκάστοτε έξοδο. Την ελέγχω πριν φύγω από το σπίτι, για να είμαι σίγουρος ότι δεν ξεχνάω τίποτα κρίσιμο (π.χ., πυξίδα, φάρμακα, νερό).

168. Πόσο νερό παίρνω μαζί μου για ημερήσια πεζοπορία;
Τουλάχιστον 1,5-2 λίτρα. Το καλοκαίρι, ακόμα περισσότερο. Υπολογίζω πάντα μεγαλύτερη ποσότητα από την αναμενόμενη, για τυχόν καθυστέρηση.

169. Τι είδους φαγητό παίρνω για πολυήμερη διαβίωση;
Ελαφρύ, ενεργειακά πυκνό, που δεν χαλάει εύκολα. Ξηροί καρποί, σταφίδες, παστέλι, σοκολάτα, αφυδατωμένα γεύματα, κονσέρβες, κριτσίνια, δημητριακά.

170. Πώς επιλέγω περιοχή για εξάσκηση;
Ξεκινάω από κοντινά, εύκολα μέρη (π.χ., ένας λόφος, ένα πάρκο). Ανεβάζω σταδιακά τη δυσκολία. Πάντα ενημερώνω για το πού πάω. Σέβομαι τις προστατευόμενες περιοχές.

171. Τι πρόγνωση καιρού να κοιτάξω;
Πριν βγω, ελέγχω την πρόγνωση για την περιοχή μου από αξιόπιστες πηγές (π.χ., ΕΜΥ, windy.com). Δεν βασίζομαι μόνο σε μια πηγή.

172. Τι ώρα είναι καλό να ξεκινήσω;
Νωρίς το πρωί. Έτσι, έχω όλο το φως της ημέρας μπροστά μου. Αποφεύγω να ξεκινάω το μεσημέρι, ειδικά το καλοκαίρι.

173. Πόση ώρα περπατάω σε μια μέρα;
Ανάλογα φυσική κατάσταση, ανάγλυφο, καιρικές συνθήκες. 4-6 ώρες καθαρής πεζοπορίας είναι ένα καλό όριο, χωρίς να υπολογίζονται οι στάσεις.

174. Μπορώ να πάω μόνος μου στο βουνό;
Με προσοχή και καλή προετοιμασία, ναι. Αλλά καλύτερα να ξεκινήσω με παρέα ή με ομάδα. Η μοναχική πεζοπορία θέλει εμπειρία και αυτογνωσία.

175. Τι κάνω αν τραυματιστώ μόνος;
Αξιολογώ την κατάσταση. Αν μπορώ, περιποιούμαι τον εαυτό μου. Αν δεν μπορώ, καλώ βοήθεια (112) και σηματοδοτώ τη θέση μου. Προσπαθώ να παραμείνω ζεστός και ήρεμος.

176. Πώς μαθαίνω από τα λάθη μου;
Κρατάω σημειώσεις (ημερολόγιο) μετά από κάθε έξοδο. Τι πήγε καλά, τι όχι. Συζητάω με πιο έμπειρους. Δεν επαναλαμβάνω τα ίδια λάθη.

177. Τι είναι το debriefing;
Η ανάλυση της εξόρμησης μετά το τέλος της. Μόνος ή με την παρέα μου, συζητάμε τι πήγε καλά, τι στράβωσε, τι θα μπορούσαμε να κάνουμε καλύτερα.

178. Υπάρχουν σχολές ή ομάδες bushcraft στην Ελλάδα;
Ναι. Μπορώ να αναζητήσω ομάδες στο Facebook (π.χ., “Bushcraft Greece”, “Outdoor Greece”), ή εξειδικευμένες κατασκηνώσεις/σεμινάρια όπως το Ixthys Aqua Club.

179. Πόσο συχνά πρέπει να εξασκούμαι;
Όσο πιο συχνά, τόσο το καλύτερο. Ακόμα και μια φορά τον μήνα είναι καλό. Η τριβή και η επανάληψη είναι το κλειδί για να αποκτήσω εμπιστοσύνη στις δεξιότητές μου.

180. Η τεχνολογία βοηθά ή εμποδίζει;
Βοηθά, ως εργαλείο. Αλλά δεν πρέπει να στηρίζομαι αποκλειστικά σε αυτήν. Η μπαταρία τελειώνει, το σήμα χάνεται, η οθόνη σπάει. Τα βασικά (χάρτης, πυξίδα, γνώση) είναι αναντικατάστατα.

10: Ελληνική Πραγματικότητα (Ερωτήσεις 181-200)

181. Πώς προσαρμόζομαι στο ελληνικό βουνό (π.χ., Πίνδος, Ταΰγετος);
Προσοχή στο κρύο, τον αέρα, την απότομη αλλαγή καιρού. Παίρνω μαζί μου ζεστά και αδιάβροχα ρούχα, ακόμα και καλοκαίρι. Μελετώ καλά το μονοπάτι, γιατί πολλά σηματοδοτούνται ελλιπώς.

182. Πώς προσαρμόζομαι στην ελληνική παραλία;
Προσοχή στον ήλιο (σκιά, καπέλο, αντηλιακό). Η εξεύρεση νερού είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα. Προγραμματίζω επαρκείς ποσότητες ή τρόπους συλλογής (δροσιά, στέρνες). Προσέχω τους βράχους και τις μέδουσες.

183. Τι κάνω σε δάσος με πυκνή μακκία βλάστηση (π.χ., πουρνάρια);
Χρησιμοποιώ μακριά μανίκια και παντελόνια για προστασία από αγκάθια. Κινούμαι αργά, προσέχω για τσιμπούρια. Για να ανοίξω δρόμο, χρησιμοποιώ το τσεκούρι ή το μαχαίρι μου.

184. Τι κάνω σε χιονισμένο τοπίο;
Φοράω γυαλιά ηλίου (η αντανάκλαση του ήλιου στο χιόνι προκαλεί εγκαύματα στα μάτια). Προσέχω για χιονοστιβάδες. Αποφεύγω να περπατάω πάνω από ρέματα σκεπασμένα με χιόνι.

185. Πώς κινούμαι σε απόκρημνες πλαγιές;
Με προσοχή, κρατώντας τρία σημεία στήριξης. Χαράζω πορεία με τη πυξίδα. Χρησιμοποιώ μπατόν για ισορροπία. Αποφεύγω να κινούμαι σε χαλαρά πετρώματα (scree).

186. Υπάρχουν κίνδυνοι σε σπήλαια της Ελλάδας;
Ναι. Καταπτώσεις βράχων, υγρασία, απότομες πτώσεις, πλημμύρα (σε σπήλαια με νερό), και πανίδα (νυχτερίδες, αλεπούδες, φίδια). Μπαίνω πάντα με κατάλληλο εξοπλισμό (κράνος, φακός).

187. Πώς αντιμετωπίζω ξαφνική πλημμύρα σε φαράγγι;
Αμέσως βγαίνω από την κοίτη του ποταμού και ανεβαίνω όσο πιο ψηλά και γρήγορα μπορώ. Δεν προσπαθώ να διασχίσω το ποτάμι. Το νερό ανεβαίνει πολύ γρήγορα.

188. Τι κάνω σε καταιγίδα στο βουνό;
Απομακρύνομαι από ψηλά δέντρα, κορυφές, ράχες. Αποφεύγω μεταλλικά αντικείμενα. Κάθομαι σε εμβρυακή στάση, με τα πόδια κοντά, πάνω στο σακίδιό μου (αν είναι μονωτικό). Περιμένω να περάσει.

189. Πώς προστατεύομαι από κεραυνό;
Δεν είμαι το ψηλότερο σημείο. Αποφεύγω να στέκομαι όρθιος σε ανοιχτό χώρο. Αποφεύγω να κρατάω μεταλλικά αντικείμενα (π.χ., μπατόν). Κάθομαι σε στάση που ελαχιστοποιεί την επαφή με το έδαφος.

190. Τι κάνω σε περίπτωση δασικής πυρκαγιάς;
Κατευθύνομαι κάθετα στην κατεύθυνση της φωτιάς. Πάω προς ανοιχτό χώρο (ξέφωτο, δρόμο, καλλιέργεια) ή προς ήδη καμένη περιοχή. Αν μπορώ, πάω προς τα κάτω (η φωτιά ανεβαίνει πιο γρήγορα).

191. Μπορώ να διασχίσω ποτάμι με ασφάλεια;
Μόνο αν γνωρίζω το βάθος και την παροχή. Λύνω το σακίδιο (για να το πετάξω αν πέσω), χρησιμοποιώ ένα κοντάρι για στήριξη, και διασχίζω πλάγια, όχι κάθετα στο ρεύμα.

192. Πώς συμπεριφέρομαι σε υγροβιότοπο;
Προσοχή στα έντομα (κουνούπια, σκνίπες). Φοράω εντομοαπωθητικό. Προσέχω όπου πατάω (μαλακό έδαφος, λάσπη). Δεν ενοχλώ την πανίδα (πουλιά, χελώνες).

193. Τι παπούτσια για υγροβιότοπο;
Αδιάβροχα μποτάκια ή, αν είναι ρηχά νερά, ειδικά παπούτσια για νερό (π.χ., neoprene). Εναλλακτικά, αθλητικά που στεγνώνουν γρήγορα και κρατάω ένα στεγνό ζευγάρι για μετά.

194. Πώς κινούμαι σε ορειβατικό μονοπάτι;
Αργά, σταθερά, με ρυθμό που δεν με εξαντλεί. Χρησιμοποιώ μπατόν. Κάνω συχνά μικρά διαλείμματα. Απολαμβάνω τη διαδρομή, δεν κοιτάζω μόνο τον προορισμό.

195. Τι είναι η “αντίβαρο” σε απότομη πλαγιά;
Όταν διασχίζω πλάγια μια απότομη πλαγιά, γέρνω το σώμα μου προς την πλαγιά, για να έχω καλύτερη ισορροπία και να μη γλιστρήσω προς τα έξω.

196. Πώς κατεβαίνω απότομη πλαγιά με ασφάλεια;
Με πλάγια βήματα (εδραδάκι), κρατώντας χαμηλά το κέντρο βάρους. Χρησιμοποιώ μπατόν ή ένα κλαδί για επιπλέον στήριξη. Αποφεύγω να τρέχω.

197. Τι κάνω αν γλιστρήσω και πέσω;
Προσπαθώ να σταματήσω την πτώση με τα χέρια και τα πόδια (ανοίγομαι, “αράχνη”). Αν γλιστράω σε χιόνι, προσπαθώ να φρενάρω με τον πάγο μου (αν έχω) ή με τα τακούνια.

198. Πώς ξεκουράζομαι σε συνεχή ανηφόρα;
Με μικρά, συχνά διαλείμματα. Δεν σταματάω μέχρι να κουραστώ τελείως. Σταματάω λίγο πριν, ξεκουράζομαι 1-2 λεπτά, και συνεχίζω. Αυτή η τεχνική βοηθά να διατηρήσω ρυθμό.

199. Υπάρχουν βοτανικοί κίνδυνοι ανά περιοχή στην Ελλάδα;
Ναι. Η ροδοδάφνη (Nerium oleander) είναι παντού δηλητηριώδης. Το κώνειο (Conium maculatum) σε υγρές περιοχές. Ο δαφνοκέρασος (Prunus laurocerasus) σε κήπους και δάση. Το αγριοκούμαρο (Atropa belladonna) σε σκιερά μέρη. Τα αναγνωρίζω και τα αποφεύγω.

200. Ποια είναι η σημασία της τοπικής γνώσης (ντόπιων, βοσκών, κυνηγών);
Ανεκτίμητη. Οι άνθρωποι που ζουν και εργάζονται σε μια περιοχή γνωρίζουν τα μυστικά της: πηγές νερού, μονοπάτια, καιρικά φαινόμενα, βρώσιμα φυτά. Τους ρωτάω, τους ακούω, μαθαίνω από αυτούς.

100 Πηγές με Ενεργά Links και Περιγραφή

Βιβλιογραφία και Χρήσιμοι Σύνδεσμοι για Bushcraft & Επιβίωση στην Ελληνική Φύση

1: Θεμελιώδη Βιβλία & Κλασικά Εγχειρίδια (Πηγές 1-15)

1. Bushcraft 101: A Field Guide to the Art of Wilderness Survival – Dave Canterbury
https://www.worldcat.org/title/857405449
Το απόλυτο εγχειρίδιο για αρχάριους και προχωρημένους. Ο Canterbury, πρώην εκπαιδευτής επιβίωσης, παρουσιάζει αναλυτικά τα 5Κ (Κοπτικά, Κάλυψη, Καύση, Κουτιά, Κορδόνια) και προσφέρει πρακτικές τεχνικές για κάθε περιβάλλον. Ιδανικό για όποιον θέλει να χτίσει γερές βάσεις.

2. Bushcraft: Outdoor Skills and Wilderness Survival – Mors Kochanski
https://www.worldcat.org/title/906956416
Το έργο-σταθμός από τον θρυλικό Καναδό εκπαιδευτή. Ο Kochanski εμβαθύνει στη φιλοσοφία του “γνωρίζω περισσότερα, κουβαλάω λιγότερα” και προσφέρει ανεκτίμητες γνώσεις για τα δάση του βόρειου ημισφαιρίου, με έμφαση στην ασφάλεια και την παρατήρηση.

3. Bushcraft – Ray Mears
https://www.worldcat.org/title/45307066
Ο Βρετανός θρύλος της υπαίθρου παρουσιάζει ένα εικονογραφημένο εγχειρίδιο που συνδυάζει πρακτικές δεξιότητες με τη φιλοσοφία της αρμονικής συνύπαρξης με τη φύση. Από εργαλεία μέχρι καταφύγια και πλοήγηση, όλα καλυμμένα με τον μοναδικό τρόπο του Mears.

4. Bushcraft Survival – Ray Mears
https://www.worldcat.org/title/61441266
Συνοδευτικό βιβλίο της ομότιτλης τηλεοπτικής σειράς. Ο Mears ταξιδεύει σε απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη και μελετά τις τεχνικές επιβίωσης διαφορετικών πολιτισμών, προσφέροντας μια μοναδική πολιτισμική διάσταση στο bushcraft.

5. Extreme Survival: Wilderness, Terrorism, Air, Sea, Land – Anthonio Akkermans
https://www.worldcat.org/title/70401719
Ένα πλήρες εγχειρίδιο με 80 βήμα-προς-βήμα προγράμματα εκπαίδευσης για ακραίες καταστάσεις. Καλύπτει τα πάντα, από τεχνικές bushcraft μέχρι αντιμετώπιση τρομοκρατικών απειλών και επιβίωση στη θάλασσα.

6. The Complete Survival Shelters Handbook – Anthonio Akkermans
https://www.worldcat.org/title/869775654
Εξειδικευμένο εγχειρίδιο για την κατασκευή καταφυγίων σε κάθε κλίμα και συνθήκες. Από απλά μονόρριχτα μέχρι περίπλοκες κατασκευές για ακραία ψύχος.

7. 365 Essential Survival Skills – Creek Stewart
https://www.worldcat.org/title/854956845
Μια δεξιότητα για κάθε μέρα του χρόνου. Ο Stewart, παρουσιαστής του Weather Channel, προσφέρει πρακτικές, εύκολες στην εκμάθηση τεχνικές που καλύπτουν όλο το φάσμα της επιβίωσης.

8. The MeatEater Guide to Wilderness Skills and Survival – Steven Rinella
https://www.worldcat.org/title/1133278435
Ο γνωστός παρουσιαστής και κυνηγός προσφέρει ένα σύγχρονο εγχειρίδιο με έμφαση στην εξεύρεση τροφής, την προετοιμασία γευμάτων και την κατανόηση του οικοσυστήματος.

9. How to Eat in the Woods – Bradford Angier
https://www.worldcat.org/title/1114279888
Το απόλυτο εγχειρίδιο για βρώσιμα φυτά, μανιτάρια, και τεχνικές αλιείας και παγίδευσης. Μια ολόκληρη εγκυκλοπαίδεια για την τροφή στη φύση.

10. Camp-Lore and Woodcraft – Daniel Carter Beard
https://www.gutenberg.org/ebooks/59546
Κλασικό έργο από τον ιδρυτή των Προσκόπων Αμερικής. Αν και γραμμένο το 1920, παραμένει ανεκτίμητο για τις παραδοσιακές τεχνικές κατασκήνωσης και χειροτεχνίας.

11. The Ax Book – D. Cook
https://www.worldcat.org/title/1064743
Η “βίβλος” για τη χρήση και συντήρηση του τσεκουριού. Από την επιλογή του κατάλληλου εργαλείου μέχρι τεχνικές κοπής και ασφάλειας.

12. Deerskins Into Buckskins – Matt Richards
https://www.worldcat.org/title/39051278
Ο πιο ολοκληρωμένος οδηγός για την παραδοσιακή κατεργασία δέρματος με φυσικές μεθόδους. Με αναλυτικές οδηγίες και πλούσια εικονογράφηση.

13. Bows and Arrows of the Native Americans – Jim Hamm
https://www.worldcat.org/title/19740495
Εξαντλητική μελέτη για την κατασκευή και χρήση τόξων και βελών από αυτόχθονες πληθυσμούς. Ιδανικό για όποιον ενδιαφέρεται για παραδοσιακές τεχνικές.

14. The Traditional Bowyer’s Bible (3 Volumes) – Comstock et al.
https://www.worldcat.org/title/25707813
Τρίτομη σειρά που καλύπτει κάθε πτυχή της κατασκευής παραδοσιακών τόξων. Αναντικατάστατο εργαλείο για τον κατασκευαστή τόξων.

15. The Outdoor Eye: A Sportsmen’s Guide – Charles Elliot
https://www.worldcat.org/title/32068
Ένα βιβλίο αφιερωμένο στην παρατηρητικότητα και την αντίληψη στο φυσικό περιβάλλον. Πώς να “βλέπω” αυτό που οι άλλοι απλά κοιτάζουν.

2: Ιατρική & Υγεία στην Άγρια Φύση (Πηγές 16-20)

16. Bear Attacks: Their Causes and Avoidance – Stephen Herrero
https://www.worldcat.org/title/12081204
Η πιο έγκυρη μελέτη για τις επιθέσεις αρκούδας, γραμμένη από βιολόγο με δεκαετίες έρευνας. Απαραίτητο για όσους κινούνται σε περιοχές με αρκούδες.

17. Wilderness Medicine: Beyond First Aid – William Forgey
https://www.worldcat.org/title/41548225
Το κλασικό εγχειρίδιο ιατρικής άγριας φύσης. Από απλά τραύματα μέχρι σύνθετες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

18. Medicine for Mountaineering – James Wilkerson
https://www.worldcat.org/title/1992020
Εξειδικευμένο εγχειρίδιο για ορειβάτες και πεζοπόρους, με έμφαση σε παθήσεις που σχετίζονται με το υψόμετρο και το ακραίο περιβάλλον.

19. A Comprehensive Guide to Wilderness & Travel Medicine – Eric Weiss
https://www.worldcat.org/title/54677766
Πρακτικός οδηγός με έμφαση στη λήψη αποφάσεων σε απομακρυσμένα περιβάλλοντα. Περιλαμβάνει διαγνωστικά δέντρα και πρωτόκολλα αντιμετώπισης.

20. Where There Is No Doctor – David Werner
https://www.worldcat.org/title/4763929
Το πιο διαδεδομένο εγχειρίδιο υγείας για περιοχές χωρίς ιατρική περίθαλψη. Μεταφρασμένο σε δεκάδες γλώσσες, ανεκτίμητο για μακρά παραμονή στην ύπαιθρο.

3: Βοτανική, Φυτά & Τροφοσυλλογή (Πηγές 21-25)

21. The Forager’s Harvest – Samuel Thayer
https://www.worldcat.org/title/62302277
Ένας από τους καλύτερους σύγχρονους οδηγούς για άγρια βρώσιμα φυτά. Ο Thayer προσφέρει προσωπική εμπειρία και πρακτικές συμβουλές για συλλογή και προετοιμασία.

22. Edible Wild Plants: A North American Field Guide – Elias & Dykeman
https://www.worldcat.org/title/22244445
Πλήρης οδηγός αναγνώρισης με έγχρωμες φωτογραφίες και λεπτομερείς περιγραφές. Χρήσιμο και για μεσογειακά είδη.

23. Stalking the Wild Asparagus – Euell Gibbons
https://www.worldcat.org/title/1406175
Το κλασικό έργο που ενέπνευσε γενιές τροφοσυλλεκτών. Ο Gibbons συνδυάζει γνώση, χιούμορ και αγάπη για τη φύση.

24. Identifying and Harvesting Edible and Medicinal Plants – Steve Brill
https://www.worldcat.org/title/28632611
Πρακτικός οδηγός με έμφαση στη θετική αναγνώριση και τις χρήσεις των φυτών. Ο Brill είναι γνωστός για τις ξεναγήσεις του σε πάρκα της Νέας Υόρκης.

25. A Field Guide to Medicinal Plants and Herbs – Foster & Duke
https://www.worldcat.org/title/33946855
Οδηγός πεδίου από τη σειρά Peterson, με έμφαση στα φαρμακευτικά φυτά της Ανατολικής Βόρειας Αμερικής, αλλά με πολλά είδη κοινά και στην Ευρώπη.

4: Ιχνηλασία & Παρατήρηση (Πηγές 26-30)

26. Tom Brown’s Guide to Nature Observation and Tracking – Tom Brown Jr.
https://www.worldcat.org/title/9281866
Ο Tom Brown, ιδρυτής της Σχολής Επιβίωσης, προσφέρει ένα πλήρες εγχειρίδιο για την ανάπτυξη της παρατηρητικότητας και των ιχνηλατικών δεξιοτήτων.

27. The Tracker – Tom Brown Jr.
https://www.worldcat.org/title/3380054
Αυτοβιογραφικό έργο όπου ο Brown περιγράφει πώς εκπαιδεύτηκε από έναν ιθαγενή Αμερικανό στην τέχνη της ιχνηλασίας. Εμπνευστικό και διδακτικό.

28. Tracking & the Art of Seeing – Paul Rezendes
https://www.worldcat.org/title/25747043
Ο πιο ολοκληρωμένος οδηγός για την ανάγνωση ιχνών ζώων. Περιλαμβάνει φωτογραφίες και σχέδια για την αναγνώριση.

29. Mammal Tracks & Sign: A Guide to North American Species – Mark Elbroch
https://www.worldcat.org/title/51022762
Η “βίβλος” της ιχνηλασίας. Πάνω από 1.000 σελίδες με λεπτομερή ανάλυση ιχνών, περιττωμάτων, φωλιών και άλλων σημαδιών.

30. Bird Tracks & Sign – Mark Elbroch
https://www.worldcat.org/title/46671073
Εξειδικευμένο έργο για τα ίχνη πουλιών, από πατημασιές μέχρι φτερά και φωλιές. Μοναδικό στο είδος του.

5: Πλοήγηση & Προσανατολισμός (Πηγές 31-35)

31. Be Expert with Map & Compass – Björn Kjellström
https://www.worldcat.org/title/24213537
Το κλασικό εγχειρίδιο της Silva, της πιο γνωστής εταιρείας πυξίδων. Απλό, κατανοητό, πρακτικό.

32. The Essential Wilderness Navigator – David Seidman
https://www.worldcat.org/title/30739107
Οδηγός για παραδοσιακή πλοήγηση με χάρτη, πυξίδα και φυσικά σημάδια. Ιδανικό για όσους θέλουν να αποδεσμευτούν από το GPS.

33. Wilderness Navigation: Finding Your Way Using Map, Compass, Altimeter & GPS – Bob Burns
https://www.worldcat.org/title/52775160
Σύγχρονο εγχειρίδιο που συνδυάζει παραδοσιακές και ψηφιακές μεθόδους πλοήγησης.

34. The Natural Navigator – Tristan Gooley
https://www.worldcat.org/title/436030492
Ο Gooley ειδικεύεται στην πλοήγηση χωρίς όργανα, χρησιμοποιώντας ήλιο, αστέρια, φυτά, ανέμους. Ένα συναρπαστικό ταξίδι στην αρχαία τέχνη.

35. The Lost Art of Reading Nature’s Signs – Tristan Gooley
https://www.worldcat.org/title/881875335
Συνέχεια του προηγούμενου, με ακόμα περισσότερες τεχνικές ανάγνωσης του φυσικού περιβάλλοντος.

6: Πρωτόγονες Τεχνικές & Χειροτεχνία (Πηγές 36-40)

36. Primitive Technology: A Book of Earth Skills – David Wescott
https://www.worldcat.org/title/45107405
Συλλογή άρθρων από το Society of Primitive Technology, με τεχνικές για κατασκευή εργαλείων, αγγείων, καλαθοπλεκτικής και άλλων πρωτόγονων δεξιοτήτων.

37. Primitive Wilderness Living & Survival Skills – McPherson
https://www.worldcat.org/title/30309405
Πλήρες εγχειρίδιο από το ζεύγος McPherson, με έμφαση στις “γυμνές” δεξιότητες επιβίωσης χωρίς σύγχρονο εξοπλισμό.

38. Earth Knack: Stone Age Skills for the 21st Century – Robin Blankenship
https://www.worldcat.org/title/33565053
Ένας πρακτικός οδηγός για την ενσωμάτωση πρωτόγονων τεχνικών στη σύγχρονη ζωή.

39. The Art of Flintknapping – D.C. Waldorf
https://www.worldcat.org/title/11842598
Το κλασικό εγχειρίδιο για την κατεργασία λίθων και την κατασκευή εργαλείων από πυριτόλιθο και οψιδιανό.

40. Indian Basketry – George Wharton James
https://www.gutenberg.org/ebooks/13786
Κλασικό έργο για την καλαθοπλεκτική των ιθαγενών Αμερικανών, με λεπτομερείς περιγραφές τεχνικών και υλικών.

7: Κόμποι & Σχοινιά (Πηγές 41-45)

41. The Ashley Book of Knots – Clifford Ashley
https://www.worldcat.org/title/917573
Η “βίβλος” των κόμπων. Πάνω από 3.900 κόμποι με σχέδια και περιγραφές. Απαραίτητο για κάθε βιβλιοθήκη.

42. The Complete Guide to Knots and Knot Tying – Geoffrey Budworth
https://www.worldcat.org/title/37133467
Σύγχρονος οδηγός με έγχρωμες φωτογραφίες και αναλυτικές οδηγίες για τους πιο χρήσιμους κόμπους.

43. Knots for Outdoor Adventures – Buck Tilton
https://www.worldcat.org/title/33161658
Εστιασμένο στους κόμπους που χρησιμεύουν σε δραστηριότητες υπαίθρου: κατασκήνωση, αναρρίχηση, ιστιοπλοΐα.

44. The Ultimate Encyclopedia of Knots & Ropework – Geoffrey Budworth
https://www.worldcat.org/title/48416012
Πλήρης εγκυκλοπαίδεια με περισσότερους από 200 κόμπους, οργανωμένους ανά κατηγορία χρήσης.

45. Animated Knots by Grog
https://www.animatedknots.com/
Η πιο ολοκληρωμένη διαδικτυακή πηγή για κόμπους. Κάθε κόμπος παρουσιάζεται με animation βήμα-βήμα.

8: Περιοδικά & Συνδρομές (Πηγές 46-50)

46. Bushcraft & Survival Skills Magazine
https://www.bushcraftandsurvival.co.uk/
Το κορυφαίο περιοδικό για το χώρο. Άρθρα από κορυφαίους εκπαιδευτές, κριτικές εξοπλισμού, τεχνικές και έμπνευση.

47. Backpacker Magazine
https://www.backpacker.com/
Αμερικανικό περιοδικό με έμφαση στην πεζοπορία, τον ελαφρύ εξοπλισμό και τεχνικές διαβίωσης στο μονοπάτι.

48. Outside Magazine
https://www.outsideonline.com/
Γενικότερο περιοδικό για δραστηριότητες υπαίθρου, με συχνά αφιερώματα σε θέματα επιβίωσης και περιπέτειας.

49. Field & Stream
https://www.fieldandstream.com/
Εστιασμένο στο κυνήγι, το ψάρεμα και την υπαίθρια ζωή. Πλούσιο αρχείο άρθρων και τεχνικών.

50. The Survival Podcast
https://www.thesurvivalpodcast.com/
Από τους μακροβιότερους podcast σταθμούς. Χιλιάδες επεισόδια με συνεντεύξεις, τεχνικές και φιλοσοφία επιβίωσης.

9: Ελληνικές Πηγές & Φορείς (Πηγές 51-60)

51. Ελληνική Ομάδα Διάσωσης (ΕΟΔ)
https://www.hrt.org.gr/
Ο επίσημος φορέας έρευνας και διάσωσης στην Ελλάδα. Προσφέρει εκπαιδεύσεις, σεμινάρια και πληροφορίες για ασφάλεια στο βουνό.

52. Ελληνική Ομοσπονδία Ορειβασίας Αναρρίχησης (ΕΟΟΑ)
https://www.eooa.gr/
Ο ανώτατος φορέας για την ορειβασία και αναρρίχηση στην Ελλάδα. Προγράμματα εκπαίδευσης, χάρτες, μονοπάτια.

53. Ορειβατικός Σύλλογος Αθηνών
https://www.osath.gr/
Ο παλαιότερος ορειβατικός σύλλογος της χώρας. Εξορμήσεις, εκδρομές, εκπαιδεύσεις.

54. Ορειβατικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης
https://www.osthess.gr/
Αντίστοιχος φορέας για τη Βόρεια Ελλάδα, με πλούσιο πρόγραμμα δραστηριοτήτων.

55. WWF Ελλάς
https://www.wwf.gr/
Περιβαλλοντική οργάνωση με πλούσιο υλικό για τα ελληνικά δάση, τους υγροβιότοπους και την προστασία της φύσης.

56. Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία
https://www.ornithologiki.gr/
Πληροφορίες για την πανίδα, τους βιοτόπους και τα πουλιά της Ελλάδας.

57. Εθνικό Κέντρο Βιοτόπων (ΕΚΒΥ)
http://www.ekby.gr/
Επιστημονικές πληροφορίες για τα οικοσυστήματα και τους βιοτόπους της Ελλάδας.

58. Φορέας Διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Ολύμπου
http://olympusfd.gr/
Πληροφορίες για τον Όλυμπο, μονοπάτια, χλωρίδα, πανίδα, κανονισμούς.

59. Φορέας Διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Παρνασσού
https://www.parnassosfd.gr/
Αντίστοιχες πληροφορίες για τον Παρνασσό.

60. Αρκτούρος
https://www.arcturos.gr/
Οργάνωση προστασίας της αρκούδας και της άγριας ζωής στη Βόρεια Ελλάδα. Χρήσιμο για όσους κινούνται σε περιοχές με αρκούδες.

10: Ιστοσελίδες & Blogs (Πηγές 61-70)

61. Jack Mountain Bushcraft School
https://www.jackmtn.com/
Η σχολή του Tim Smith, με πλούσιο υλικό, βιβλιογραφία και άρθρα για όλες τις πτυχές του bushcraft.

62. Paul Kirtley’s Blog
https://paulkirtley.co.uk/
Από τους κορυφαίους Βρετανούς εκπαιδευτές. Εξαιρετικά άρθρα, βίντεο, συμβουλές.

63. Survival Resources
https://survivalresources.com/
Κατάλογος βιβλίων, εξοπλισμού και πηγών για επιβίωση.

64. SectionHiker
https://sectionhiker.com/
Εστιασμένο στον ελαφρύ εξοπλισμό και την πεζοπορία, αλλά με πολλές χρήσιμες τεχνικές.

65. Andrew Skurka’s Adventures
https://andrewskurka.com/
Οδηγοί, μαθήματα, κριτικές από επαγγελματία οδηγό.

66. Woodsmoke Bushcraft School
https://www.woodsmoke.uk.com/
Μια από τις κορυφαίες σχολές bushcraft στο Ηνωμένο Βασίλειο. Πλούσιο υλικό στο blog.

67. Frontiersman Bushcraft
https://www.frontiersman-bushcraft.de/
Γερμανική σχολή με εξαιρετικά άρθρα και τεχνικές.

68. Eat The Weeds
http://www.eattheweeds.com/
Ο ιστότοπος του “Green Deane”, αφιερωμένος στα βρώσιμα άγρια φυτά.

69. Northern Bushcraft
https://northernbushcraft.com/
Οδηγοί για βρώσιμα φυτά, κατασκευές, τεχνικές.

70. Primitive Technology (YouTube Channel)
https://www.youtube.com/@primitivetechnology
Το κανάλι του Αυστραλού που κατασκευάζει τα πάντα από το μηδέν, χωρίς λόγια, μόνο με εικόνα. Έμπνευση και μάθηση.

11: Εξοπλισμός & Κατασκευαστές (Πηγές 71-75)

71. Mora of Sweden
https://morakniv.se/en/
Η πιο δημοφιλής μάρκα μαχαιριών bushcraft. Οικονομικά, αξιόπιστα, δοκιμασμένα.

72. Gränsfors Bruk
https://www.gransforsbruk.com/en/
Ο κορυφαίος κατασκευαστής τσεκουριών παγκοσμίως. Χειροποίητα, υψηλής ποιότητας.

73. Bahco Laplander
https://www.bahco.com/en/laplander-396-lap/
Το πιο δημοφιλές πριόνι τσέπης. Απαραίτητο για κάθε bushcrafter.

74. Silva Sweden
https://www.silvasweden.com/
Κορυφαία μάρκα πυξίδων. Από τις απλές πλατό μέχρι επαγγελματικές.

75. MSR (Mountain Safety Research)
https://www.msrgear.com/
Εξοπλισμός για ακραίες συνθήκες, σκηνές, φίλτρα νερού, κουζίνες.

12: Φόρουμ & Κοινότητες (Πηγές 76-80)

76. Bushcraft USA Forums
https://bushcraftusa.com/forum/
Από τα μεγαλύτερα φόρουμ παγκοσμίως. Χιλιάδες μέλη, συζητήσεις για κάθε θέμα.

77. British Blades
https://www.britishblades.com/
Ειδικευμένο φόρουμ για μαχαίρια, εργαλεία κοπής και κατασκευές.

78. Bushcraft Spain Foro
https://www.bushcraftspain.com/foro/
Ισπανόφωνο φόρουμ, πολύ χρήσιμο για μεσογειακές συνθήκες.

79. Reddit – r/Bushcraft
https://www.reddit.com/r/Bushcraft/
Ενεργή κοινότητα με χιλιάδες μέλη, συζητήσεις, φωτογραφίες.

80. Reddit – r/Survival
https://www.reddit.com/r/Survival/
Αντίστοιχη κοινότητα με έμφαση στην επιβίωση.

13: Ελεύθερες Βιβλιοθήκες & Αρχεία (Πηγές 81-85)

81. Project Gutenberg
https://www.gutenberg.org/
Χιλιάδες δωρεάν e-books, συμπεριλαμβανομένων κλασικών έργων για την ύπαιθρο.

82. Internet Archive
https://archive.org/
Ψηφιακή βιβλιοθήκη με εκατομμύρια βιβλία, βίντεο, ηχητικά ντοκουμέντα.

83. Survivor Library
http://www.survivorlibrary.com/
Ειδικευμένη συλλογή με χιλιάδες βιβλία για τεχνικές επιβίωσης και παραδοσιακές δεξιότητες.

84. Open Library
https://openlibrary.org/
Ένα ανοιχτό, επεξεργάσιμο κατάλογο βιβλίων, με δυνατότητα δανεισμού e-books.

85. Google Books
https://books.google.com/
Αναζήτηση σε εκατομμύρια βιβλία, προεπισκόπηση σελίδων.

14: Εκπαιδευτικά Ιδρύματα & Οργανισμοί (Πηγές 86-90)

86. NOLS (National Outdoor Leadership School)
https://www.nols.edu/
Κορυφαίος εκπαιδευτικός οργανισμός για ηγεσία στην ύπαιθρο, πρώτες βοήθειες, τεχνικές.

87. Wilderness Medical Associates
https://wildmed.com/
Εξειδίκευση στην άγρια ιατρική και τα σεμινάρια πρώτων βοηθειών.

88. SOLO (Stonehearth Open Learning Opportunities)
https://www.soloschools.com/
Πρωτοπόρος στην εκπαίδευση άγριας ιατρικής.

89. The Scout Association
https://www.scouts.org.uk/
Ο προσκοπισμός, με την τεράστια παράδοση στην εκπαίδευση υπαίθρου.

90. Outward Bound
https://www.outwardbound.org/
Διεθνής οργανισμός για εκπαιδευτικά προγράμματα στην ύπαιθρο.

15: Χάρτες & Πλοήγηση Online (Πηγές 91-95)

91. OpenStreetMap
https://www.openstreetmap.org/
Δωρεάν, επεξεργάσιμοι χάρτες για όλο τον κόσμο.

92. Wikiloc
https://www.wikiloc.com/
Χιλιάδες διαδρομές από χρήστες, με δυνατότητα λήψης GPS tracks.

93. AllTrails
https://www.alltrails.com/
Οδηγός για μονοπάτια, κριτικές, φωτογραφίες.

94. Εθνικό Κτηματολόγιο – Θέαση Ορθοφωτοχαρτών
https://www.ktimanet.gr/
Δωρεάν πρόσβαση σε ορθοφωτοχάρτες όλης της Ελλάδας.

95. Geospatial.gr
https://geospatial.gr/
Συλλογή ελληνικών χαρτών, τοπογραφικών διαγραμμάτων.

16: Πρώτες Βοήθειες & Υγεία (Πηγές 96-100)

96. Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός
https://www.redcross.gr/
Σεμινάρια πρώτων βοηθειών, εκπαιδεύσεις, υλικό.

97. Mayo Clinic – First Aid Guide
https://www.mayoclinic.org/first-aid
Αξιόπιστος οδηγός πρώτων βοηθειών από ένα από τα κορυφαία νοσοκομεία του κόσμου.

98. CDC – Travelers’ Health
https://wwwnc.cdc.gov/travel
Πληροφορίες για εμβολιασμούς, ασθένειες, προφυλάξεις ανά περιοχή.

99. WHO – International Travel and Health
https://www.who.int/ith/en/
Αντίστοιχες πληροφορίες από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

100. Wilderness Medical Society
https://wms.org/
Επιστημονικές δημοσιεύσεις, κατευθυντήριες οδηγίες, συνέδρια για την άγρια ιατρική.

Σημείωση: Όλοι οι σύνδεσμοι ήταν ενεργοί κατά τη στιγμή της δημοσίευσης. Ορισμένοι σύνδεσμοι παραπέμπουν σε καταλόγους βιβλιοθηκών (WorldCat) για βιβλία που μπορεί να μην είναι διαθέσιμα online, αλλά παρέχουν πλήρη βιβλιογραφική αναφορά.

Συντακτική Ομάδα του Do-it.gr

H Συντακτική Ομάδα του Do-it.gr αποτελείται από συντάκτες και ειδικούς σε θέματα επιβίωσης, τεχνολογίας και αυτάρκειας. Ο στόχος μας είναι να παρέχουμε ενημερωμένο, αντικειμενικό και πρακτικό πρωτότυπο περιεχόμενο που βοηθά τους αναγνώστες να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις και να αποκτούν δεξιότητες χρήσιμες στην καθημερινότητά τους.

Η ομάδα μας συνδυάζει έρευνα, ανάλυση δεδομένων και πρακτικές δοκιμές, ώστε κάθε άρθρο να είναι ακριβές, πλήρες και εύκολα εφαρμόσιμο. Δίνουμε έμφαση στην αξιοπιστία, την ποιότητα και την ουσιαστική ενημέρωση, καλύπτοντας θέματα από στρατηγική προετοιμασίας έως τεχνολογικά νέα και πρακτικούς οδηγούς.

Με συνεχή επιμόρφωση και συνεργασία με διεθνείς πηγές, η Συντακτική Ομάδα του Do-it.gr επιδιώκει να δημιουργεί περιεχόμενο που εμπνέει, εκπαιδεύει και καθοδηγεί, καθιστώντας το Do-it.gr έναν αξιόπιστο προορισμό για όλους όσους θέλουν να είναι προετοιμασμένοι και ενημερωμένοι. Αν θέλετε να γνωρίσετε την ομάδα πίσω από την έρευνα, το όραμά μας για έναν πιο ασφαλή κόσμο και τις αξίες που διέπουν τη συγγραφή των οδηγών μας, επισκεφθείτε την επίσημη σελίδα μας: About Us

Αρχική » Δεξιότητες bushcraft και επιβίωσης προσαρμοσμένες στην ελληνική φύση

⚠️ ΑΠΟΠΟΙΗΣΗ ΕΥΘΥΝΗΣ: Οι πληροφορίες που παρέχονται στο do-it.gr έχουν αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα. Η εφαρμογή των οδηγιών (κατασκευές, χρήση βοτάνων, τεχνικές επιβίωσης κ.λπ.) γίνεται με δική σας αποκλειστική ευθύνη. Σε θέματα υγείας ή τεχνικών έργων, συμβουλευτείτε πάντα τους αντίστοιχους επαγγελματίες. Το do-it.gr και οι συντάκτες του δεν φέρουν καμία ευθύνη για τυχόν ζημιές, ατυχήματα ή ανεπιθύμητα αποτελέσματα.