Περί Αλυπίας-Ένα από τα χαμένα βιβλία του Γαληνού

Περί Αλυπίας-Ένα από τα χαμένα βιβλία του Γαληνού
21 Μαΐου 00:00 2020 Print This Article

Η φιλοσοφική πραγματεία του Γαληνού και η πρόσφατη ανακάλυψή της στον Κώδικα Βλατάδων 14 – Σπύρος Ρέτσας MD FRCPΤο κείμενο «Περί Αλυπίας» είναι μία από τις φιλοσοφικές πραγματείες του Γαληνού και εκτιμάται ότι γράφτηκε το 193 μ.Χ., το έτος δηλαδή μετά τη μεγάλη πυρκαγιά που σάρωσε τη Ρώμη και κατέστρεψε το Τέμενος της Ειρήνης. Έχει τη μορφή επιστολής που απευθύνεται σε ένα συνάδελφό του στην Πέργαμο, ο οποίος θα πρέπει να ήταν συμφοιτητής του Γαληνού στα χρόνια των ιατρικών τους σπουδών.
Το κείμενο της διατριβής αρχίζει ως εξής: «Έλαβα την επιστολή σου με την οποία με παρακάλεσες να σου εξηγήσω ποια παιδεία, ή αξίες, ή πεποιθήσεις με προετοίμασαν ώστε να μην κυριεύομαι ποτέ από κατάθλιψη».

«Ένας σώφρων άνθρωπος», γράφει σε άλλο σημείο ο Γαληνός, «οφείλει να είναι πάντα προετοιμασμένος για οποιαδήποτε συμφορά ενσκήψει στο μέλλον». Η παρατήρηση αυτή προηγείται μιας αναφοράς στο κείμενο για τα δύσκολα χρόνια της βίαιης ηγεμονίας του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Κόμμοδου, μια βάναυση περίοδο κατά την οποία ο Γαληνός, όπως αφήνει να εννοηθεί, αισθανόταν ανασφαλής και προετοιμασμένος για το χειρότερο. Αφηγείται τις μεγάλες υλικές απώλειες που υπέστη, όταν τα βιβλία του, τα φάρμακά του και τα ιατρικά του εργαλεία, αποτεφρώθηκαν κατά τη μεγάλη πυρκαγιά του 192 μ.Χ. Όλα αυτά −γράφει στο συνάδελφό του− τα υπέμεινε στωικά και χωρίς κατάθλιψη.

Ο Γαληνός εξηγεί πώς μετά την καταστροφή των ιατρικών του εργαλείων εκπόνησε ο ίδιος πρότυπα σε κερί για να καθοδηγήσει τους χαλκουργούς στην ανακατασκευή τους.
Αυτή η τελευταία αναφορά κέντρισε το ενδιαφέρον του Ralph Jackson, ο οποίος είναι διεθνώς γνωστός για την εξειδίκευσή του στη μελέτη των χειρουργικών εργαλείων της ελληνορωμαϊκής περιόδου.O Ralph Jackson, Έφορος των Ρωμαιο-Βρετανικών Συλλογών του Βρετανικού Μουσείου, έδωσε στις 11 Μαΐου 2009 διάλεξη με τίτλο «Urban healers in the Roman Empire» στην Ιατρική Εταιρεία του Λονδίνου. Η συναρπαστική του ομιλία για τους ιατρούς της ελληνορωμαϊκής περιόδου είχε καθηλώσει το ακροατήριο όταν αναπάντεχα αναφέρθηκε, προς το τέλος της διάλεξής του, σε ένα μοναστήρι της Θεσσαλονίκης. Μια πραγματεία του Γαληνού με τίτλο «Περί Αλυπίας», η οποία επί αιώνες θεωρούνταν απωλεσθείσα, είπε ο Jackson, ανακαλύφθηκε πρόσφατα από γάλλους ερευνητές σε ένα χειρόγραφο του 15ου αιώνα της Μονής Βλατάδων. Στην πραγματεία υπήρχαν, μεταξύ άλλων, αναφορές −σπάνιες για τη γαληνική βιβλιογραφία– στον τρόπο κατασκευής χειρουργικών εργαλείων.

Μία εβδομάδα πριν από τη διάλεξη του Jackson, είχα παραλάβει από την Αθήνα μια πρόσφατη έκδοση των έργων του Γαληνού από τον εκδοτικό οίκο «Μίλητος». Ο τόμος αυτός είναι ομοιοτυπικό αντίγραφο της έκδοσης του 1525 των τυπογραφείων Aldus της Βενετίας, αφιερωμένης από τον Ανδρέα Ασουλάνο στον Πάπα Clemens VII. Το «Περί Αλυπίας» δεν υπάρχει στον τόμο αυτό, αλλά ούτε και στην κλασική έκδοση των Απάντων του Γαληνού που συντάχθηκε από τον Kühn στη Λειψία τον 19ο αιώνα.Ο Γαληνός γεννήθηκε το 129 μ.Χ. στην Πέργαμο της Μικράς Ασίας. Άσκησε Ιατρική έξι αιώνες μετά τον Ιπποκράτη, του οποίου έγινε σχολιαστής και στο έργο του οποίου αναφέρεται επανειλημμένα με απεριόριστο θαυμασμό. Σπούδασε στα μεγάλα ιατρικά κέντρα της εποχής του, τη Σμύρνη, την Κόρινθο και την Αλεξάνδρεια.
Η φήμη του εδραιώθηκε κατά την επιστροφή του στη γενέτειρά του το 157 μ.Χ., όπου θήτευσε ως χειρουργός των μονομάχων της Περγάμου, ωστόσο στο απόγειο της σταδιοδρομίας του έφτασε όταν διορίσθηκε στη Ρώμη Ιατρός της Αυτοκρατορικής Αυλής του φιλέλληνα Μάρκου Αυρηλίου.Ο Γαληνός είναι ο πιο πληθωρικός ιατρικός συγγραφέας της ελληνικής αρχαιότητας με περίπου πεντακόσιες πραγματείες που αποδίδονται στο όνομά του. Από αυτές σώζονται σήμερα λιγότερες από τις μισές, εκατό στο πρωτότυπο ελληνικό κείμενο −έγραφε αποκλειστικά στην ελληνική− και οι υπόλοιπες σε μεταγενέστερες αραβικές ή λατινικές μεταφράσεις. Το πάθος του και η απεριόριστη προσήλωσή του στην ελληνική του παιδεία και γλώσσα διαφαίνονται από την αποστροφή του στην παρείσφρηση στην ιατρική ορολογία ξένων, «βαρβαρικών», όπως συχνά τις αποκαλούσε, λέξεων.
Η πραγματεία «Περί Αλυπίας» (Διαλογισμοί και συστάσεις για την αποφυγή της θλίψης) είναι το πιο πρόσφατο παράδειγμα έργων του που εξακολουθούν να ανασύρονται από τη λήθη σε διάφορα μέρη του κόσμου. Σημειώνεται ότι ο Γαληνός επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη στο δεύτερο ταξίδι του στη Ρώμη, αλλά η πρόσφατη ανακάλυψη του χειρογράφου 14 δεν έχει καμία σχέση με την επίσκεψη αυτή.

Η Μονή Βλατάδων ή Βλαταίων βρίσκεται στην παλιά πόλη της Θεσσαλονίκης μέσα στα βυζαντινά τείχη, απέναντι από τον Πύργο των Παλαιολόγων και δεσπόζει σε υψόμετρο 130 μέτρων πάνω από τον Θερμαϊκό. Ιδρύθηκε την περίοδο μεταξύ 1351 και 1371 από τους θεσσαλονικείς μοναχούς Δωρόθεο και Μάρκο Βλατή, οι οποίοι πιθανόν να κατάγονταν από την Κρήτη.Ηγούμενος της Μονής Βλατάδων είναι ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Παντελεήμων Ροδόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Θεολογίας και τέως Πρύτανης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με την έγκριση του οποίου εξασφάλισα την πρόσβασή μου στον Κώδικα 14. Η αποκατάσταση του χειρογράφου αυτού έγινε από τον Ιερομόναχο Ματθαίο της Μονής Βατοπεδίου του Αγίου Όρους και φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης.
Για ανεξήγητους λόγους η «Περί Αλυπίας» διατριβή δεν αναφέρεται στον Κατάλογο του Ευστρατιάδη.
Μετά την προκαταρκτική αναζήτησή μου στο μικροφίλμ του χειρογράφου, που έγινε με τη βοήθεια της Κατερίνας Κατσαρού (Βυζαντινολόγου και Επιστημονικής Συνεργάτριας του Ιδρύματος), ακολούθησε η εξέταση του ίδιου του Κώδικα 14 στο εργαστήριο αποκατάστασης χειρογράφων του Μουσείου. Η πολύτιμη βοήθεια του εξυπηρετικού προσωπικού του εργαστηρίου κατέστησε τελικά δυνατή την εντόπιση του προβληματικού κειμένου της διατριβής.Dr S. Retsas MD FRCP-e-mail: [email protected]

Σημειώσεις
* Ο Σπύρος Ρέτσας είναι Παθολόγος-Ογκολόγος και ζει στο Λονδίνο. Είναι εκ των ιδρυτών και τέως Πρόεδρος της Ελληνικής Ιατρικής Εταιρείας Μεγάλης Βρετανίας.

[1] Σ. Ευστρατιάδης, Κατάλογος των εν τη μονή Βλαταίων αποκειμένων κωδίκων, Θεσσαλονίκη 1918, σ. 37: Γαληνού «Περί Αιρέσεων».
[2] V. Boudon-Millot / A. Pietrobelli, «De l’arabe au grec: un nouveau texte de Galien (le manuscrit Vlatadon 14)», CRAI 2005, fasc. II (avril-juin), σ. 497-534. V. Boudon-Millot, «Un traité perdu de Galien miraculeusement retrouvé, le Sur l’inutilité de se chagriner: texte grec et traduction française», στο V. Boudon-Millot / A. Guardasole / C. Magdelaine (επιμ.), La science médicale antique: nouveaux regards. Études en l’honneur de J. Jouanna, Beauchesne, Παρίσι 2008, σ. 67-118

Πηγή: www.archaiologia.gr

Print Friendly, PDF & Email
view more articles

About Article Author

write a comment

0 Comments

No Comments Yet!

You can be the one to start a conversation.

Add a Comment